Đặc sản Hưng Yên sau sáp nhập: mua gì, mùa nào, gồm cả Thái Bình cũ

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hưng Yên mới gồm Hưng Yên cũ và toàn bộ Thái Bình cũ. Với người đi mua đặc sản, điều đó có nghĩa là “quà Hưng Yên” giờ trải dài từ những vườn nhãn ven sông Hồng ở Phố Hiến xuống tận các làng ven biển Thái Thụy, Tiền Hải. Hai vùng này vốn có thế mạnh khác nhau: phía bắc mạnh về cây ăn quả, gà và tương; phía nam là vựa lúa và vùng nước lợ.

Bài này đi theo cách người địa phương dẫn khách: món nào mua được quanh năm, món nào chỉ có vài tuần trong năm, món nào nên ăn tại chỗ thay vì cố mang về. Tên huyện được giữ như tên vùng quen gọi, vì từ 1/7/2025 cấp huyện đã bỏ nhưng người bán và người mua vẫn nói “Khoái Châu”, “Đông Hưng”, “Quỳnh Phụ” như cũ.

Nhãn lồng: món đầu bảng, nhưng chỉ đúng mùa

Nhãn lồng Hưng Yên là sản phẩm có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ, gắn với vùng Phố Hiến và các xã trồng nhãn lâu năm quanh thành phố Hưng Yên cũ. Chữ “lồng” thường được giải thích là ngày trước nhà vườn đan lồng tre bọc chùm quả để dơi và chim khỏi ăn. Quả nhãn lồng to hơn nhãn thường, vỏ mỏng màu vàng nâu, cùi dày, ráo nước, khi bóc không chảy nhão ra tay, ăn giòn và ngọt sắc, hạt nhỏ.

Mùa chính rơi vào khoảng tháng 7 đến giữa tháng 8 dương lịch, xê dịch theo thời tiết từng năm. Đầu vụ quả chưa đủ ngọt, cuối vụ dễ gặp quả bị sâu cuống. Nếu đi đúng mùa, nên mua cả chùm còn cành lá, cắt sáng sớm; chọn chùm quả đều, vỏ hơi sần và khô, không có vết thâm loang. Bóc thử một quả: cùi trắng ngà, dày gần bằng phần hạt là đạt.

Nhãn tươi không chịu được nóng. Về đến nhà đừng rửa, cho vào túi giấy hoặc túi lưới rồi để ngăn mát, ăn trong 4–5 ngày. Muốn gửi xa thì đóng thùng xốp có lỗ thoáng, đi xe trong ngày; quá một ngày đường là vỏ thâm và quả bắt đầu lên men.

Long nhãn và những món mua được quanh năm

Ngoài mùa nhãn tươi, món người Hưng Yên hay biếu là long nhãn, tức cùi nhãn bóc ra rồi sấy khô. Long nhãn tốt có màu nâu vàng như cánh gián, sờ thấy dẻo, các miếng tách rời nhau, ngửi thơm ngọt mùi nhãn chín. Long nhãn dùng nấu chè, hầm với hạt sen, pha nước uống hoặc ăn trực tiếp như một món ngọt.

Cần tránh long nhãn trắng bệch bất thường, khô cong như giấy hoặc có mùi hắc: đó thường là hàng sấy xông lưu huỳnh hoặc để quá lâu. Long nhãn nhão, dính bết thành tảng là sấy chưa tới, dễ mốc. Mua về nên cho vào lọ kín, để nơi khô; mở ra dùng dần thì cất ngăn mát cho khỏi nhiễm ẩm.

Một món mua được quanh năm khác là tương Bần, sẽ nói kỹ ở dưới. Gà Đông Tảo cũng có quanh năm nhưng ngon nhất là dịp cuối năm, khi gà đã nuôi đủ lâu.

Gà Đông Tảo: nghĩ kỹ là mua để ăn hay để biếu

Nhận diện. Gà Đông Tảo gốc ở vùng Khoái Châu. Đặc điểm dễ thấy nhất là đôi chân to, thô, da chân đỏ và sần; con trống trưởng thành dáng chắc, nặng. Thịt chắc, da giòn, nhiều người thích luộc hoặc hấp để giữ vị.

Giá cao kéo theo hàng lai. Vì gà thuần chủng nuôi lâu và giá cao, trên thị trường có rất nhiều gà lai Đông Tảo, chân to vừa phải, lớn nhanh hơn. Gà lai không xấu, nhưng không nên trả giá gà thuần cho nó. Cách chắc nhất là mua tại trại ở vùng Khoái Châu, xem tận đàn gà và hỏi thời gian nuôi.

Biếu thì mua gà làm sẵn. Mang gà sống đi xa vừa khó vừa vướng quy định vận chuyển động vật sống. Thường người mua nhờ làm sạch, hút chân không, cấp đông rồi đóng thùng giữ lạnh; như vậy giữ được một hai ngày đường.

Đừng chọn con quá to để luộc. Gà trống già rất nặng, thịt dai, hợp nấu hầm hơn luộc. Muốn luộc chặt đĩa đẹp thì chọn gà mái tơ hoặc gà trống thiến cỡ vừa.

Tương Bần: vị chấm của cả vùng đồng bằng

Tương Bần làm ở làng Bần Yên Nhân, vùng Mỹ Hào. Nguyên liệu chỉ có xôi nếp ủ mốc vàng, đậu tương rang xay, muối và nước, ngả trong chum sành rồi phơi nắng nhiều tuần. Tương đạt có màu nâu vàng sánh, hạt xôi mốc nở mềm, vị mặn ngọt đậm, mùi thơm của đậu rang chứ không chua.

Người Bắc dùng tương Bần chấm rau muống luộc, bánh đúc, đậu phụ, thịt luộc, hoặc kho cá, om ốc. Khi mua, lắc nhẹ chai: tương có lớp nước trong phía trên và cái lắng dưới là bình thường. Nếu thấy bọt nổi nhiều, mùi chua gắt hoặc chai phồng thì tương đã lên men hỏng.

Mang tương đi xa nên chọn chai nhựa nắp vặn, quấn băng dính quanh nắp, cho vào túi nilon buộc kín rồi mới xếp vào vali. Tương là chất lỏng nên đi máy bay phải để hành lý ký gửi, quy định cụ thể nên hỏi hãng trước chuyến bay.

Từ Thái Bình cũ: bánh cáy, canh cá Quỳnh Côi và vùng biển

Bánh cáy làng Nguyễn ở vùng Đông Hưng là món quà khô quen thuộc nhất của Thái Bình cũ. Bánh làm từ gạo nếp rang nổ, trộn mạch nha hoặc đường, gấc, gừng, vừng, có nơi thêm mỡ phần và cà rốt, ép thành bánh rồi cắt miếng. Tên “cáy” đến từ những hạt nhỏ li ti trông như trứng con cáy. Bánh ngon giòn xốp, ngọt vừa, thơm gừng; bánh ỉu, cứng hoặc có mùi dầu cũ là hàng để lâu.

Canh cá Quỳnh Côi ở vùng Quỳnh Phụ là món ăn tại chỗ: bún hoặc bánh đa nấu với cá rô đồng, có quán thêm cá quả, rau cần, thì là, nước dùng ngọt từ xương cá. Món này không mang về được, nên ghé ăn khi đi ngang.

Vùng ven biển Thái Thụy, Tiền Hải có sứa, tôm, cá khô và mắm. Gạo của vùng đồng bằng Thái Bình cũ cũng là thứ nhiều người đặt mua theo bao để ăn quanh năm, nhất là gạo nếp và gạo tám thơm sau vụ gặt.

Lịch mua theo mùa

Bảng dưới để bạn sắp chuyến đi cho trúng mùa; tháng ghi theo dương lịch, có năm sớm muộn vài tuần.

Những chỗ dễ mua nhầm

Đặc sản đã nổi tiếng thì luôn có hàng đội tên. Mấy trường hợp hay gặp:

• Nhãn bán ngoài mùa tháng 7–8 mà gắn mác “nhãn lồng Hưng Yên” thì nhiều khả năng là nhãn vùng khác hoặc giống chín sớm, chín muộn.
• Long nhãn trắng đẹp đều tăm tắp, giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung: nên ngửi kỹ, có mùi hắc là bỏ.
• Gà “Đông Tảo thuần” bán đại trà ở chợ thành phố với giá chỉ nhỉnh hơn gà ta: gần như chắc là gà lai.
• Bánh cáy không có ngày sản xuất, gói nilon mỏng không kín: dễ ỉu, dễ mốc.
• Tương đóng chai không có địa chỉ người làm: tương Bần thật được nhiều hộ làm, nhưng cứ hỏi rõ làng làm ra nó.