Đặc sản Bắc Ninh khi đã gộp Bắc Giang: quà Kinh Bắc và quà vùng đồi

Từ 1/7/2025, Bắc Ninh mới gồm Bắc Ninh cũ và Bắc Giang cũ. Hai vùng nằm hai bên sông Cầu nhưng đặc sản khác nhau rõ rệt: Bắc Ninh cũ là đất Kinh Bắc, quà chủ yếu là bánh trái làng nghề tinh tế; Bắc Giang cũ là vùng đồi trung du, mạnh về cây ăn quả, gà đồi, mì gạo và rượu.

Bài này chia theo hai mảng đó để bạn dễ chọn: đi ngắn trong ngày quanh Từ Sơn, Thuận Thành thì mua gì; đi lên Lục Ngạn, Yên Thế, Việt Yên thì mua gì; món nào mang đi xa được, món nào chỉ nên ăn tại chỗ.

Quà Kinh Bắc: bánh trái làng nghề

Bánh phu thê Đình Bảng. Làng Đình Bảng ở vùng Từ Sơn nổi tiếng với bánh phu thê, còn gọi là bánh xu xê. Vỏ bánh dẻo trong, nhân đậu xanh, dừa nạo, thơm mùi hoa bưởi, gói trong khuôn lá vuông vức. Bánh thường đi theo cặp trong lễ cưới hỏi, mang ý nghĩa vợ chồng gắn bó. Bánh tươi, nên ăn trong hai ba ngày.

Bánh tẻ làng Chờ. Làng Chờ ở vùng Yên Phong làm bánh tẻ từ bột gạo tẻ, nhân thịt nạc, mộc nhĩ, hành, gói lá dong thành chiếc nhỏ, dài, buộc lạt. Bánh ngon có vỏ mịn, dẻo, không chua. Ăn nóng chấm nước mắm hoặc ăn nguội đều được; mang về để ngăn mát và hấp lại.

Nem Bùi. Nem làng Bùi ở vùng Thuận Thành là loại nem thính: thịt lợn, bì thái sợi, thính gạo rang thơm, ăn cuốn lá sung, lá đinh lăng. Nem để được một hai ngày ở ngăn mát, nên ăn sớm.

Gà Hồ. Giống gà quý của vùng Song Hồ, Thuận Thành: con trống to, dáng đứng thẳng, lông màu mận chín. Gà Hồ nuôi ít, giá cao, thường được đặt trước cho dịp lễ Tết; mua gà thuần cần đến tận vùng nuôi.

Quà vùng đồi Bắc Giang cũ

Vải thiều Lục Ngạn. Món nổi tiếng nhất vùng, có chỉ dẫn địa lý, chính vụ khoảng tháng 6 đến giữa tháng 7. Ngoài mùa có vải sấy khô, mua về dùng dần được vài tháng.

Mì Chũ. Mì gạo làm ở vùng Chũ, Lục Ngạn, phơi nắng thành sợi khô. Sợi mì trắng ngà, dai, nấu không nát, hợp xào, nấu canh, trộn. Đây là món dễ mang đi nhất vì khô, nhẹ, để được lâu nơi khô ráo.

Rượu làng Vân. Làng Vân ở vùng Việt Yên có nghề nấu rượu lâu đời, được nhắc trong nhiều câu ca dao. Rượu nấu từ gạo nếp, men truyền thống, vị êm. Chỉ mua chai có nguồn gốc rõ, uống có chừng mực, không lái xe sau khi uống.

Gà đồi Yên Thế. Gà thả trên đồi vườn vùng Yên Thế, thịt săn, da vàng giòn. Nhiều trại bán gà làm sạch đóng túi, giữ lạnh để mang đi.

Bánh đa Kế. Bánh đa nướng rắc vừng của làng Kế, gần thành phố Bắc Giang cũ, giòn, thơm, mang theo dễ, ăn kèm các món nộm, gỏi hoặc ăn không.

Món nào mang đi xa được

Để không phải tiếc vì quà hỏng giữa đường, hãy xem độ bền của từng món trước khi mua.

Đi theo mùa: lúc nào ghé vùng nào

Tháng giêng là mùa lễ hội Kinh Bắc, hội Lim, hội làng nơi nào cũng có; bánh phu thê, bánh tẻ bán nhiều nhất. Tháng 6, tháng 7 là mùa vải Lục Ngạn, cả vùng đồi tấp nập xe chở vải. Cuối năm, khi trời hanh, là lúc mì Chũ phơi trắng sân, các nhà nấu rượu làng Vân bận rộn chuẩn bị hàng Tết, và gà đồi Yên Thế được đặt mua nhiều.

Nếu chỉ có một ngày, đi vòng Từ Sơn – Thuận Thành buổi sáng để mua bánh và ăn nem, chiều sang Việt Yên hoặc lên Lục Ngạn tuỳ mùa. Đường từ Hà Nội lên vùng Lục Ngạn khá xa, nên đi sớm nếu muốn kịp về trong ngày. Mùa vải đường lên vùng Lục Ngạn đông xe tải, nên tránh giờ cao điểm buổi sáng khi xe chở vải về các điểm cân.

Những chỗ hay mua nhầm

Đặc sản làng nghề nổi tiếng nên tên được dùng tràn lan:

• Bánh phu thê bán ở khắp các tỉnh đều ghi “Đình Bảng”; muốn đúng bánh làng thì mua ngay tại làng hoặc nhờ người quen ở đó.
• Mì gạo khô bán ngoài chợ ghi “mì Chũ” nhưng có thể làm ở nơi khác; mì Chũ thật nấu xong sợi vẫn dai, không bở, không có mùi chua.
• Gà “Hồ” và gà “Đông Tảo” hay bị nhầm lẫn khi bán online; gà Hồ thân dài, chân không to như Đông Tảo.
• Rượu đóng can nhựa ven đường mang tên làng Vân: không rõ người nấu thì đừng mua.
• Vải sấy cho thêm đường hoặc sấy quá lửa sẽ đen, cứng, vị khét; vải sấy ngon màu nâu cánh gián, dẻo.

Kinh nghiệm nhỏ khi mua làm quà biếu

Người Kinh Bắc trọng lễ, nên bánh phu thê, bánh tẻ biếu người lớn tuổi thường được xếp chẵn cặp, gói gọn trong hộp giấy hoặc giỏ cói. Với người ở xa, mì Chũ và vải sấy là lựa chọn an toàn: nhẹ, khô, để lâu, hợp cả gia đình. Muốn món quà đậm chất vùng, có thể ghép một túi mì Chũ với một hộp vải sấy, kèm vài chiếc bánh đa Kế giòn.

Với quà tươi như nem, bánh tẻ, gà, hãy báo người nhận trước để họ cất tủ lạnh ngay, và chỉ mang khi hành trình dưới một ngày.

Mì Chũ: cách nhận mì thật và giữ mì lâu

Mì Chũ được làm từ gạo tẻ ngâm, xay thành bột nước, tráng thành bánh, thái sợi rồi phơi nắng. Gạo tốt và nước giếng của vùng được người làm nghề coi là yếu tố tạo nên sợi mì dai. Mì đạt có màu trắng ngà tự nhiên, sợi đều, bẻ thấy giòn gãy gọn, ngửi có mùi gạo, không có mùi chua hay mùi hoá chất.

Mì trắng tinh như giấy, quá dẻo khi bẻ hoặc có mùi lạ thì nên tránh. Mua về nên để trong túi kín, nơi khô thoáng; mùa nồm ẩm ở miền Bắc nên cho thêm túi hút ẩm vào túi mì. Mì Chũ hiện còn có loại làm từ gạo lứt, gạo đỏ, sợi màu nâu đỏ, vị đậm hơn, hợp người thích ăn uống lành mạnh.

Bánh trái Kinh Bắc trong đời sống lễ hội

Ở vùng Kinh Bắc, bánh không chỉ là quà ăn mà gắn với lễ nghi. Bánh phu thê có mặt trong mâm lễ ăn hỏi, bánh tẻ, bánh khúc theo người đi hội đầu năm, nem làng Bùi là món đãi khách trong những ngày hội làng. Vì vậy, mùa nhiều bánh nhất là tháng giêng và mùa cưới cuối năm; đây cũng là lúc các lò bánh làm cẩn thận nhất vì được đặt hàng nhiều.

Nếu muốn mua bánh đúng làng mà không đi được, cách thường gặp là nhờ người quen ở làng đặt trước một ngày, lấy bánh mới ra lò buổi sáng rồi gửi xe đi trong ngày. Bánh làng nghề ít khi dùng chất bảo quản, nên đừng mong bánh để được lâu như bánh công nghiệp.