Đặc sản Tuyên Quang sau khi gộp Hà Giang: cam sành, chè Shan và hơn thế

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hà Giang hợp nhất vào Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang mới. Một tỉnh giờ kéo dài từ vùng đồi trung du ven sông Lô đến tận cao nguyên đá Đồng Văn ở cực Bắc. Đặc sản vì thế cũng trải từ cam, bưởi vùng thấp đến chè Shan tuyết, mật ong bạc hà, tam giác mạch vùng cao.

Bài này gom đặc sản Tuyên Quang mới theo hai nửa cũ, nêu rõ mùa vụ, thứ nào mua về làm quà, món nào chỉ nên ăn tại chỗ, và những món cần lưu ý an toàn như cháo ấu tẩu.

Bản đồ đặc sản hai nửa của Tuyên Quang mới

Bảng tóm tắt giúp bạn biết đặc sản nào thuộc vùng cũ nào, mùa nào có.

Cam sành: Hàm Yên và Bắc Quang

Hai vùng, một giống. Cam sành Hàm Yên (Tuyên Quang cũ) và cam sành Bắc Quang (Hà Giang cũ) cùng là cam sành, vỏ dày sần, màu xanh đến vàng cam khi chín, ruột vàng cam đậm, nhiều nước, vị ngọt đậm có chua nhẹ. Danh sách chỉ dẫn địa lý có tên cam sành Hà Giang.

Mùa cam. Cam bắt đầu chín khoảng tháng 10, rộ vào tháng 11, tháng 12 và kéo đến trước Tết. Cam hái đầu vụ thường chua hơn, cam giữa và cuối vụ ngọt đậm.

Chọn cam. Quả nặng tay, vỏ căng bóng, không mềm nhũn. Cam sành vỏ còn xanh vẫn có thể đã ngọt, vì màu vỏ phụ thuộc vào nhiệt độ ngày đêm hơn là độ chín. Cam vỏ vàng đều bất thường, mùi lạ có thể đã được xử lý.

Mang đi xa. Cam sành vỏ dày nên vận chuyển tốt. Xếp thùng carton thoáng, không chồng quá nặng, để nơi mát ăn được vài tuần.

Chè Shan tuyết và hồng không hạt vùng cao

Chè Shan tuyết ở Hà Giang cũ mọc trên các sườn núi cao ở Hoàng Su Phì, Vị Xuyên (vùng Cao Bồ, Lũng Phìn), nhiều cây có tuổi đời lâu năm. Búp chè to, phủ lông tơ trắng, pha cho nước vàng sáng, vị chát nhẹ, hậu ngọt sâu. Một số nơi chế biến chè Shan thành bạch trà, hồng trà, phổ nhĩ theo kiểu mới. Vùng Na Hang, Lâm Bình của Tuyên Quang cũ cũng có chè Shan tuyết trên núi cao.

Hồng không hạt Quản Bạ có tên trong danh sách chỉ dẫn địa lý. Quả tròn, vỏ vàng cam khi chín, ăn giòn ngọt sau khi đã khử chát, hoặc mềm ngọt khi chín cây. Mùa hồng rơi vào khoảng tháng 9, tháng 10, trùng với lúc hoa tam giác mạch bắt đầu nở trên cao nguyên. Hồng chín mềm khó mang xa, nên mua hồng giòn hoặc hồng đã sấy dẻo nếu đường dài.

Đồ khô và đồ gác bếp vùng cao

Những món này nhẹ, để lâu, hợp mang về làm quà.

• Thịt trâu, thịt bò gác bếp: món quen ở Đồng Văn, Mèo Vạc, Quản Bạ. Áp dụng các cách nhận hàng thật như với đồ gác bếp Tây Bắc: thớ thịt, màu trong ruột, mùi khói, giá.
• Lạp sườn gác bếp: thịt lợn ướp, nhồi ruột, treo gác bếp, thơm mùi khói, hút chân không mang đi được.
• Bánh tam giác mạch: bánh làm từ bột hạt tam giác mạch, nướng hoặc hấp, vị bùi. Bánh khô đóng gói để được lâu hơn bánh tươi.
• Mật ong bạc hà: quà nổi tiếng, nên mua đúng mùa từ nơi có nguồn gốc rõ ràng.
• Rượu ngô men lá Thanh Vân (Quản Bạ): nếu mua, chọn nơi nấu có địa chỉ, dùng điều độ, không lái xe.
• Bưởi Soi Hà: giống bưởi của vùng Xuân Vân, Yên Sơn, quả vừa, múi mọng, để được khá lâu.

Vùng Tuyên Quang cũ: hồ Na Hang, Lâm Bình và thành phố

Phía bắc Tuyên Quang cũ có vùng hồ thuỷ điện Na Hang, Lâm Bình với núi rừng còn khá nguyên vẹn. Ở đây, bữa ăn của người Tày, người Dao có cá hồ, cá suối nướng, măng rừng, rau dớn, rau bò khai, và các món xôi nếp. Những món này nên thưởng thức tại chỗ khi đi thuyền trên hồ hoặc nghỉ ở homestay trong bản.

Quanh thành phố Tuyên Quang, cam, bưởi và các loại đặc sản vùng cao được bày bán nhiều ở chợ trung tâm. Thành phố nổi tiếng với lễ hội Thành Tuyên vào dịp Trung thu, khi những mô hình đèn khổng lồ được rước qua phố; nếu đi vào dịp này, đó cũng là lúc bưởi Soi Hà bắt đầu vào mùa và cam sành chuẩn bị chín.

Món ăn tại chỗ và lưu ý an toàn

Thắng dền là món bánh trôi nước kiểu vùng cao, viên bột nếp nhỏ chan nước đường gừng, rắc lạc rang, vừng, dừa nạo. Món ăn nóng ở chợ Đồng Văn, phố cổ Đồng Văn trong những tối lạnh rất hợp.

Cháo ấu tẩu là món nổi tiếng của Hà Giang cũ, nấu từ gạo nếp, gạo tẻ, chân giò và củ ấu tẩu. Ấu tẩu là loại củ có độc tính, phải được ngâm, ninh rất kỹ nhiều giờ mới dùng được. Chỉ ăn cháo ấu tẩu ở quán có tiếng, nấu thường xuyên, tuyệt đối không mua củ ấu tẩu về tự nấu. Người có bệnh tim mạch, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên tránh.

Ngoài ra còn bánh cuốn trứng Hà Giang, phở, lợn cắp nách, gà đen, rau cải mèo. Những món này nên ăn tại các quán, chợ phiên trên đường đi, không cần mang về.

Cái dễ mua nhầm

Cam "Hà Giang" bán quanh năm. Cam sành Hà Giang và Hàm Yên có mùa rõ từ cuối năm. Mùa hè mà bán nhiều thì phần lớn là cam vùng khác hoặc cam trữ lạnh.

Chè "cổ thụ" giá rẻ. Chè từ cây Shan tuyết cổ có sản lượng ít, giá cao. Chè đồi trồng giống Shan mới không xấu, nhưng nên được bán đúng tên.

Mật ong không rõ nguồn. Mật ong bạc hà là món bị mượn tên nhiều nhất ở vùng cao nguyên đá. Ưu tiên hợp tác xã có tem truy xuất, mua đúng mùa.

Đồ gác bếp đỏ tươi. Thịt gác bếp màu đỏ đều, bóng láng, giá rẻ thường là thịt nhập tẩm màu.

Lên kế hoạch mua quà cho chuyến Tuyên Quang – Hà Giang

Cung đường từ thành phố Tuyên Quang lên Đồng Văn dài và nhiều đèo, nên sắp xếp mua quà hợp lý giúp đỡ phải chở nặng.

1. Trên đường lên cao nguyên, chỉ mua những gì ăn ngay; để dành đồ khô và trái cây cho chiều về.
2. Ở vùng cao, mua mật ong, chè Shan, đồ gác bếp, bánh tam giác mạch, những món nhẹ và bền.
3. Khi về đến vùng Bắc Quang, Hàm Yên, mua cam sành, bưởi Soi Hà vào ngày cuối để quả còn tươi.
4. Tách rượu, mật ong đựng chai thuỷ tinh vào thùng riêng, chèn kỹ, dựng đứng.
5. Nếu đi xe máy, cân nhắc gửi quà nặng như cam, bưởi qua xe khách hoặc chuyển phát thay vì chở theo qua các con đèo.