Lễ hội gắn với sản vật: đi đúng hội, ăn đúng mùa ở các vùng

Nhiều lễ hội ở Việt Nam ra đời từ mùa vụ: mừng lúa mới, cúng trăng sau mùa gặt, cầu ngư trước mùa biển. Những năm gần đây có thêm các lễ hội do tỉnh tổ chức để quảng bá sản vật, như cà phê, trà, trái cây. Đi đúng hội vừa xem được sinh hoạt văn hoá, vừa ăn được đặc sản đúng độ ngon.

Một lưu ý trước: lễ hội truyền thống theo lịch âm, ngày dương thay đổi mỗi năm; lễ hội do nhà nước tổ chức có cái hằng năm, có cái hai năm một lần, có lần dời ngày. Bảng dưới đây ghi thời gian thường diễn ra, cần xem thông báo chính thức của tỉnh trước khi đặt vé.

Lịch lễ hội gắn với sản vật

Tên tỉnh theo địa giới mới; thời gian là mốc thường gặp, không phải lịch cố định.

Mùa xuân: hội đầu năm và vị của rau rừng, hoa ban

Đầu năm âm lịch là mùa của lễ hội chùa Hương, kéo dài từ tháng Giêng đến tháng Ba. Mùa này dọc đường vào chùa bán nhiều rau sắng, một loại rau rừng mọc trên núi đá, nấu canh với thịt băm hoặc tôm có vị ngọt rất riêng. Mơ Hương Sơn ra hoa đầu năm, quả còn xanh vào cuối mùa hội, người ta ngâm đường, làm ô mai. Hàng quán trong khu hội đông, giá cao, nên hỏi giá trước khi gọi món.

Cùng thời gian, ở Điện Biên có lễ hội Hoa Ban khi rừng ban nở trắng. Nụ ban non được luộc chấm chẳm chéo, trộn nộm hoặc xào, chỉ có trong vài tuần. Đi Điện Biên mùa này còn được ăn xôi nếp nương, cá suối nướng, thịt gác bếp và mua gạo Điện Biên về làm quà.

Tháng Ba ở Đắk Lắk, khi lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột diễn ra, cà phê vừa thu hoạch và chế biến xong vụ cuối năm trước, hoa cà phê vụ mới bắt đầu nở trắng các đồi. Đây là dịp để thử cà phê Robusta rang mộc tại chỗ và mua cà phê nhân, cà phê rang về.

Mùa hè, mùa thu: hội trái cây và lễ cơm mới

Lễ hội Trái cây Nam Bộ ở TP. Hồ Chí Minh thường diễn ra khoảng tháng Sáu, đúng mùa sầu riêng, măng cụt, chôm chôm. Các nhà vườn mang trái về trưng bày, có phần thi trái cây và mâm ngũ quả. Dù không ra vườn, khách vẫn nếm được nhiều loại trong một buổi.

Sau mùa gặt lúa nương và lúa ruộng, khoảng tháng Chín, tháng Mười, nhiều bản Tày, Thái, Mường làm lễ mừng cơm mới. Cốm, xôi nếp mới được dâng tổ tiên trước khi cả nhà ăn. Đây là lễ của gia đình và cộng đồng, khách muốn dự nên đi cùng người địa phương và tôn trọng nghi thức.

Festival Trà Thái Nguyên được tổ chức nhiều lần với quy mô lớn, nhưng thời gian và tên gọi mỗi kỳ có thể khác nhau, nên xem thông báo của tỉnh. Dù không trúng dịp festival, vùng chè Tân Cương vẫn đón khách gần như quanh năm; đi vào vụ chè xuân hoặc vụ chè thu sẽ thấy cảnh hái, sao chè, và mua được chè mới sao trực tiếp từ hộ làm chè.

Ở Cần Thơ, lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ đã được tổ chức nhiều năm, thường quy tụ hàng chục loại bánh: bánh xèo, bánh khọt, bánh ít, bánh bò, bánh da lợn, bánh tét. Đây là dịp hiếm hoi để nếm bánh của nhiều tỉnh trong một chỗ.

Hội của sông nước và biển

Ok Om Bok của người Khmer. Diễn ra vào rằm tháng Mười âm lịch, sau mùa gặt, ở các vùng có đông người Khmer như Sóc Trăng cũ (nay Cần Thơ), Trà Vinh cũ (nay Vĩnh Long). Món chính của lễ cúng trăng là cốm dẹp: nếp non rang, giã dẹt, trộn dừa nạo và đường, ăn cùng chuối, khoai. Lễ thường đi cùng hội đua ghe ngo trên sông, đông vui nhất vùng.

Nghinh Ông ở các làng biển. Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ (TP.HCM) thường vào tháng Tám âm lịch, là lễ của ngư dân thờ cá Ông. Đi dịp này nên ăn hải sản tươi ở chợ Cần Giờ, mua khô cá, khô mực về làm quà.

Lễ cầu ngư dọc miền Trung. Nhiều làng chài từ Đà Nẵng đến Khánh Hòa tổ chức lễ cầu ngư đầu năm âm lịch trước mùa biển. Lễ mang tính cộng đồng, có hát bả trạo, đua thuyền. Hải sản đầu mùa biển lúc này tươi, giá còn mềm.

Đi hội mà muốn ăn đúng: vài kinh nghiệm

Lễ hội đông người, hàng quán theo đó tăng giá và có khi kém chất lượng. Vài điều giúp chuyến đi trọn hơn:

• Ăn ở chợ của dân địa phương cách khu hội vài cây số thay vì quầy dựng tạm trong khu hội.
• Mua sản vật ở các gian hàng có hợp tác xã hoặc nhà sản xuất địa phương, hỏi rõ nơi làm.
• Đặt chỗ ở trước ít nhất hai đến bốn tuần với các lễ hội lớn như hội cà phê, hội hoa.
• Với lễ hội truyền thống, ngày chính hội đông nhất; đến trước hoặc sau một hai ngày vẫn thấy không khí mà dễ đi lại hơn.
• Với hội có rượu, uống vừa phải, không lái xe sau khi uống.
• Tôn trọng nghi lễ: không chen lên chụp ảnh khi đang cúng, không tự ý cầm đồ lễ.

Đừng tin hết lịch lễ hội trên mạng

Lịch lễ hội trên các trang tổng hợp thường chép lại từ năm trước, không cập nhật việc dời ngày, đổi quy mô hay tạm dừng tổ chức. Sau sáp nhập tỉnh năm 2025, một số lễ hội cấp tỉnh có thể đổi tên, đổi đơn vị chủ trì, hoặc gộp lại. Thông tin tin cậy nhất là thông báo của sở văn hoá, thể thao và du lịch hoặc cổng thông tin điện tử của tỉnh.

Với lễ hội truyền thống theo âm lịch, hãy đổi ngày sang dương lịch cho đúng năm đi. Với lễ hội do tỉnh tổ chức, kiểm tra năm đó có tổ chức không, vì nhiều sự kiện chỉ diễn ra hai năm một lần.

Một mẹo nhỏ: lễ hội sản vật do tỉnh tổ chức thường đặt vào đúng lúc vụ mùa rộ, nên dù lỡ ngày hội, đi trước hay sau vài tuần vẫn gặp sản vật đang vào mùa, giá còn mềm hơn và vườn, chợ vắng hơn. Với người đi chủ yếu vì ăn, đó có khi là lựa chọn hay hơn.