Mùa hè là mùa trái cây đậm đặc nhất của miền Bắc. Trong khoảng bốn tháng, các vùng quả nối nhau chín: Sơn La mở màn với mận và xoài, tiếp đến vải ở Bắc Ninh và Hải Phòng, rồi nhãn ở Hưng Yên, Sơn La và na ở Lạng Sơn. Mỗi loại có đỉnh mùa riêng, lệch nhau vài tuần.
Bài này đi theo từng tháng, kèm cách chọn và cách giữ từng loại. Tên tỉnh theo địa giới mới từ 1/7/2025: vùng vải Lục Ngạn trước thuộc Bắc Giang nay thuộc Bắc Ninh; vải Thanh Hà trước thuộc Hải Dương nay thuộc Hải Phòng.
Tháng Năm: mận, xoài Yên Châu và vải chín sớm
Đầu hè, chợ Hà Nội bắt đầu đầy mận hậu từ Mộc Châu, Bắc Yên và các huyện của Sơn La. Mận hậu ngon là quả to vừa, vỏ còn phấn trắng, bổ ra thịt đỏ hoặc vàng ửng, giòn, ngọt đậm, vị chua chỉ ở sát vỏ. Mận đầu mùa thường chua gắt hơn; khoảng giữa và cuối tháng Năm sang đầu tháng Sáu là lúc quả đẹp nhất.
Xoài Yên Châu chín cùng thời điểm, khoảng tháng Năm đến tháng Sáu. Quả nhỏ, vỏ xanh hoặc hơi vàng, thịt vàng, mùi thơm rất riêng, ngọt đậm hơn vẻ ngoài khiêm tốn. Ai quen ăn xoài cát Nam Bộ dễ chê quả nhỏ, nhưng người Bắc mua xoài Yên Châu vì mùi chứ không vì cỡ quả.
Cuối tháng Năm, vải u hồng (vải lai chín sớm) xuất hiện. Quả to hơn vải thiều, vỏ đỏ hồng có vệt xanh, hạt to hơn, vị ngọt pha chua nhẹ. Đây là thứ để nếm cho biết mùa đã tới, còn ai muốn vải ngọt sắc, hạt nhỏ thì nên chờ vải thiều chính vụ.
Tháng Sáu: chính vụ vải thiều Lục Ngạn và Thanh Hà
Hai vùng, hai tiếng tăm. Thanh Hà được coi là đất gốc của cây vải thiều, còn Lục Ngạn là vùng có diện tích lớn nhất và đi xa nhất thị trường trong nước lẫn xuất khẩu. Vải thiều Lục Ngạn và vải thiều Thanh Hà đều được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Ngoài hai vùng này, các huyện lân cận cũng trồng nhiều, quả không kém nhưng ít được gọi tên.
Vải ngon nhìn ở cuống và gai vỏ. Quả vải thiều tròn, vỏ đỏ thẫm pha nâu, gai nông và thưa dần khi chín kỹ. Cuống còn tươi, lá đi kèm chưa héo khô là vải mới hái. Bóc ra cùi trắng trong, ráo, không chảy nước, hạt nhỏ đen bóng.
Cẩn thận vải đẹp bất thường. Vải bày ngoài nắng mà vỏ vẫn đỏ tươi, mọng như vừa hái suốt cả ngày nên hỏi thêm. Vải ngâm nước đá giữ màu được lâu trên sạp nhưng ra ngoài nhanh thâm và chua. Nếm một quả trước khi mua cả cân là chuyện bình thường ở chợ vải.
Giữa vụ là lúc đáng mua nhất. Đầu vụ giá cao, quả chưa ngọt đều. Giữa vụ, thường rơi vào khoảng giữa tháng Sáu, vải chín đều, giá mềm, các điểm thu mua tấp nập. Sang đầu tháng Bảy vải thưa và quả cuối vụ thường bé hơn.
Tháng Bảy và tháng Tám: nhãn và na thay vải
Nhãn lồng Hưng Yên chín rộ khoảng tháng Bảy đến đầu tháng Tám. Nhãn lồng quả to, cùi dày, giòn, ráo nước, ngọt sắc, bóc cùi không dính hạt. Nhãn lồng Hưng Yên được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Đất nhãn cũ quanh phố Hiến vẫn là nơi người Hà Nội tìm về mỗi mùa, dù nhiều vườn đã thu hẹp.
Nhãn Sông Mã và các vùng nhãn Sơn La cho sản lượng lớn hơn nhiều, có cả giống chín sớm và chín muộn nên mùa kéo dài sang tháng Chín. Phần lớn nhãn Sơn La bán tươi, một phần được sấy thành long nhãn.
Na Chi Lăng (Lạng Sơn) chín khoảng tháng Bảy đến tháng Chín. Na dai múi chắc, ít nước, để được lâu hơn; na bở mềm, ngọt thơm nhưng chóng nẫu. Trên các triền núi đá vôi ở Chi Lăng, na trồng xen với đá, mùa na người dân bày bán dọc quốc lộ 1. Cùng thời gian, mận tam hoa Bắc Hà (Lào Cai) đã sang cuối vụ.
Vùng cao Lào Cai và Sơn La: mùa quả mát hơn đồng bằng
Trong khi đồng bằng đã nóng hầm hập, các cao nguyên phía tây bắc vẫn mát, và mùa quả ở đó có nhịp riêng. Mận tam hoa Bắc Hà (Lào Cai) chín khoảng tháng Sáu đến tháng Bảy: quả to, vỏ phủ phấn trắng, thịt đỏ tím, giòn, ngọt đậm hơn mận hậu. Chợ phiên Bắc Hà sáng Chủ nhật mùa này có cả gùi mận do người Mông, người Tày mang xuống.
Cùng lúc, đào và lê vùng cao bắt đầu có ở Sa Pa, Bắc Hà và các huyện của Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai). Lê vùng cao quả nhỏ, vỏ ráp, giòn, nhiều nước, hơi chát nhẹ; đào chín vỏ đỏ hồng, thơm nhưng chóng mềm. Hai loại này hiếm khi xuống tới Hà Nội ở dạng ngon nhất, nên nếu có dịp đi Tây Bắc giữa hè, đây là lý do chính đáng để mua ăn tại chỗ.
Ở Mộc Châu (Sơn La), sau mận hậu là mùa hồng giòn và bơ, thường vào cuối hè sang thu. Lịch trình đi Mộc Châu tháng Năm, tháng Sáu thường được gọi là mùa mận: các vườn mở cửa cho khách vào hái, giá tính theo cân và có phí vào vườn tuỳ nơi.
Bảng chọn nhanh trái cây hè miền Bắc
Mốc tháng là thời gian rộ phổ biến; năm nắng sớm hay rét muộn có thể lệch một đến hai tuần.
| Quả | Mùa rộ | Chọn thế nào | Giữ được bao lâu |
|---|---|---|---|
| Mận hậu Sơn La | Tháng 5–6 | Vỏ còn phấn, quả chắc, bổ ra thịt đỏ hoặc vàng ửng | Ngăn mát 5–7 ngày |
| Xoài Yên Châu | Tháng 5–6 | Quả nặng tay, thơm ở cuống, vỏ không thâm dập | 2–3 ngày nhiệt độ phòng khi đã chín |
| Vải thiều | Tháng 6 – đầu tháng 7 | Vỏ đỏ thẫm, gai thưa, cuống tươi | Ngăn mát 3–5 ngày nếu để cả chùm |
| Nhãn lồng | Tháng 7 – đầu tháng 8 | Vỏ vàng sẫm, mỏng, quả to đều, cuống chắc | Ngăn mát khoảng một tuần |
| Na Chi Lăng | Tháng 7–9 | Mắt na mở, kẽ mắt vàng ngà, ấn nhẹ hơi mềm | Na dai vài ngày, na bở 1–2 ngày khi đã chín |
Những lỗi hay gặp khi mua quả hè
Phần lớn thất vọng về trái cây hè đến từ vài lỗi lặp lại:
- Mua đầu vụ vì nóng lòng, giá cao mà quả chưa ngọt đều.
- Mua vải tháo khỏi cành: nhanh khô cuống, nhanh thâm hơn vải để cả chùm có lá.
- Rửa vải, nhãn rồi mới cất tủ lạnh; vỏ ẩm làm quả nhanh hỏng, chỉ nên rửa trước khi ăn.
- Để na và xoài vào tủ lạnh khi chưa chín, quả bị sượng, không chín tiếp được.
- Tin mọi lời rao “vải chuẩn vùng” vào tháng Tư, hoặc “nhãn lồng” vào tháng Mười.
- Mua mận đỏ đều từ vỏ vào ruột với giá quá rẻ so với mặt bằng chung mà không hỏi nguồn.
Mang trái cây hè đi xa
Trái cây hè đa phần mỏng vỏ, mọng nước, rất kỵ nóng và kín. Nếu phải mang đi xa vài trăm cây số:
- Chọn quả vừa chín tới, chưa chín kỹ; riêng na nên chọn quả còn cứng.
- Để quả khô ráo, không rửa; vải và nhãn giữ cả cành.
- Xếp vào thùng xốp có đục vài lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp, không lèn chặt.
- Đặt túi đá gel bọc kín ở đáy và nắp thùng, tránh để đá tan chảy nước vào quả.
- Đến nơi mở thùng ngay, nhặt quả dập ra ăn trước, phần còn lại cất ngăn mát.
Câu hỏi thường gặp
Vải u hồng và vải thiều khác nhau thế nào?
Vải u hồng là giống chín sớm, quả to, vỏ đỏ hồng có vệt xanh, hạt to hơn, vị ngọt pha chua. Vải thiều chín muộn hơn vài tuần, quả nhỏ hơn, vỏ đỏ thẫm, hạt nhỏ, cùi dày, ngọt sắc. Người sành thường chờ vải thiều.
Vải Lục Ngạn và vải Thanh Hà loại nào ngon hơn?
Hai vùng đều có vải ngon và đều được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Khác biệt giữa các vườn, các đợt hái thường lớn hơn khác biệt giữa hai vùng. Nên nếm thử tại chỗ thay vì chọn theo tên.
Có nên mua vải tận vườn không?
Nên, nếu đi giữa vụ và có người quen chỉ đường. Vải tận vườn tươi hơn, chọn được cành, nhưng giá không hẳn rẻ hơn chợ đầu mối nhiều. Hỏi giá và cách tính trước khi hái.
Long nhãn làm từ nhãn gì?
Long nhãn là cùi nhãn tách hạt rồi sấy khô. Nhiều nơi làm từ nhãn Sơn La và các vùng trồng lớn vì sản lượng nhiều. Long nhãn ngon có màu vàng nâu, dẻo, mùi thơm, không đen sẫm hay có mùi khét.
Na Chi Lăng để lâu được không?
Na dai để được vài ngày ở nhiệt độ phòng nếu mua lúc còn cứng. Na đã mềm thì nên ăn trong một hai ngày. Không cho na xanh vào tủ lạnh vì quả sẽ không chín tiếp.
Mận hậu bị chát là do đâu?
Thường do hái non hoặc mua đầu mùa. Mận chín đúng độ có phấn trắng, thịt đỏ hoặc vàng ửng, giòn ngọt. Ngâm nước muối loãng trước khi ăn giúp bớt chua chát ở vỏ, nhưng không cứu được mận non.
