Cam Vinh, cam bù Hương Sơn hay cam Vũ Quang: phân biệt và chọn mua

Cuối năm, chợ miền Bắc và miền Trung bày đầy cam xứ Nghệ: cam Vinh, cam bù, cam chanh, cam Vũ Quang. Với người mua, chúng trông khá giống nhau, đều quả tròn vỏ xanh pha vàng, còn người bán thì gọi chung là “cam Nghệ” hay “cam Vinh” cho dễ bán. Người mua từ xa vì thế dễ trả giá cam bù cho cam chanh, hoặc mua cam vùng khác với giá cam xứ Nghệ.

Thực ra mỗi loại có vùng trồng, mùa chín và vị riêng. Biết phân biệt giúp bạn chọn đúng loại cho việc của mình: ăn ngay, vắt nước, bày mâm Tết hay biếu người lớn tuổi. Nghệ An và Hà Tĩnh đều giữ nguyên địa giới trong đợt sắp xếp tỉnh năm 2025.

Cam Vinh: tên một thành phố, vùng trồng ở nơi khác

Cam Vinh là sản phẩm có chỉ dẫn địa lý của Nghệ An. Điều ít người biết là thành phố Vinh gần như không trồng cam; vùng cam nằm ở các vùng đồi phía tây như Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Con Cuông, Anh Sơn và vùng Nghi Lộc. Tên “Vinh” có từ thời cam được gom về đây để buôn bán đi các nơi.

Giống cam nổi tiếng nhất gắn với cam Vinh là cam Xã Đoài, có gốc ở vùng Nghi Lộc: quả tròn, vỏ mỏng, nhẵn, khi chín màu vàng pha xanh, ruột vàng, nhiều nước, ngọt đậm và thơm. Ngoài ra còn các giống khác được trồng trong vùng chỉ dẫn địa lý. Mùa cam Vinh khoảng tháng 10 đến Tết âm lịch, rộ nhất vào tháng 11, tháng 12.

Cam bù Hương Sơn: cam của mùa Tết

Cam bù là giống cam đặc trưng của vùng Hương Sơn, Hà Tĩnh. Quả to hơn cam Vinh, vỏ dày hơn và hơi sần, khi chín ngả màu vàng cam rất đẹp. Thịt quả mọng, vị ngọt thanh, ít chua, có hương thơm riêng. Cam bù chín muộn, thường vào khoảng tháng 12 đến Tết âm lịch, vì vậy hay được chọn bày mâm ngũ quả và làm quà Tết.

Vì chín vào Tết nên cam bù thường có giá cao nhất trong mùa. Cũng vì thế mà trước Tết trên thị trường xuất hiện nhiều cam to, vàng đẹp được gọi là cam bù nhưng không phải cam vùng Hương Sơn. Mua tại vùng hoặc qua người quen là cách chắc chắn nhất.

Cam bù thật khi bóc có lớp vỏ dày vừa, cùi trắng xốp, múi to, tép vàng mọng, mùi thơm lan nhẹ khắp phòng. Cam to vàng đẹp nhưng bóc ra tép nhạt màu, ít thơm, vị chua thì nhiều khả năng là giống khác.

Cam Vũ Quang và cam chanh Hà Tĩnh

Vùng Vũ Quang, Hương Khê của Hà Tĩnh có nhiều đồi cam, trồng cả cam chanh, cam bù và các giống khác. Cam Vũ Quang nổi tiếng với cam chanh: quả tròn, vỏ mỏng, màu xanh pha vàng, nhiều nước, ngọt mát. Cam chanh chín sớm hơn cam bù, thường từ khoảng tháng 10, hợp ăn ngay và vắt nước.

Tên “cam chanh” không có nghĩa là cam lai chanh hay cam chua; đây là tên gọi dân gian cho một nhóm cam quả tròn, vỏ mỏng, mọng nước. Vị của cam chanh ngọt thanh hơn cam bù.

Đặt cạnh nhau cho dễ phân biệt

Các mô tả là đặc điểm thường gặp; cùng một loại nhưng khác vườn, khác năm có thể khác nhau.

Chọn cam ngon tại sạp

Áp dụng cho cả ba loại cam:

1. Cầm thử: quả nặng tay so với kích cỡ là nhiều nước.
2. Nhìn vỏ: vỏ mỏng, mịn, bóng nhẹ; vỏ khô quắt, có vết thâm mềm là cam để lâu.
3. Bóp nhẹ: hơi đàn hồi là vừa; quá cứng thường ít nước, quá mềm có thể đã hỏng.
4. Ngửi: bóp nhẹ vỏ thấy mùi tinh dầu thơm là cam tươi.
5. Xem cuống: cuống còn xanh, chắc là cam mới hái.
6. Nếm thử nếu được: cam ngon ngọt rõ, thơm, không chua gắt.

Những chỗ dễ mua nhầm

Cam xứ Nghệ nổi tiếng nên bị gắn mác rất nhiều:

• Cam vỏ vàng óng đều tăm tắp, không một vết sẹo, dán tem đẹp: thường là cam nhập hoặc cam vùng khác.
• Cam bán quanh năm ghi cam Vinh, cam bù: cam xứ Nghệ chủ yếu có vào mùa cuối năm.
• Cam bù quá rẻ trước Tết: hỏi kỹ nguồn, so với mặt bằng giá chung.
• Cam có vết sẹo, vỏ hơi sần không phải là cam xấu; cam vườn đồi thường không đẹp như cam công nghiệp.
• Cam vàng đều nhưng vị chua gắt, ít nước: có thể bị thúc chín hoặc hái non.

Bảo quản cam và mua làm quà

Cam để nơi thoáng mát, tránh nắng, giữ được một đến hai tuần. Muốn lâu hơn thì để ngăn mát tủ lạnh, nhưng cam để lạnh lâu sẽ mất bớt mùi thơm. Không nên để cam trong túi nilon kín vì hơi nước đọng lại làm cam nhanh hỏng.

Mua cam làm quà, chọn thùng cam cùng một loại, quả đều cỡ. Gửi xe đường xa, lót giấy giữa các lớp cam, không xếp quá chặt. Cam bù bày mâm Tết nên chọn quả vàng đều, có cuống và lá để đẹp và lâu héo. Sau Tết, cam bày mâm vẫn ăn được nếu vỏ còn căng, không thâm mềm; vỏ đã héo nhiều thì nên ăn ngay hoặc vắt nước.

Vì sao cam xứ Nghệ có vị riêng

Vùng trồng cam ở Nghệ An và Hà Tĩnh nằm trên đất đồi, đất đỏ bazan và đất phù sa cổ, mùa hè nắng gắt và gió Lào khô nóng, mùa đông lạnh và có mưa phùn. Biên độ nhiệt lớn và thời gian nắng dài giúp quả tích nhiều đường, vỏ mỏng và thơm tinh dầu. Đó là lý do cam xứ Nghệ có vị đậm hơn nhiều vùng cam khác, dù quả không vàng đẹp bằng.

Cũng vì điều kiện khắc nghiệt, năng suất cam vườn đồi không cao, quả có nhiều vết sẹo do gió, côn trùng. Người trong nghề hay nói cam xấu mã mới đúng cam xứ Nghệ, cam đẹp quá là phải hỏi lại.

Đi vườn cam mùa thu hoạch

Mùa cam là lúc các vùng đồi Nghệ An, Hà Tĩnh nhộn nhịp nhất. Nhiều nhà vườn đón khách vào thăm, cho hái và mua tại vườn. Đi vườn cam nên chọn ngày nắng ráo, mang giày dễ đi vì đường đồi dốc. Hỏi trước nhà vườn được hái thử hay không, và hái nhẹ tay, dùng kéo cắt cuống để không làm hỏng cành.

Mua tại vườn thường không rẻ hơn ở chợ nhiều, nhưng được chọn quả, được nếm và biết chắc cam đúng vùng. Nhà vườn cũng có thể gửi cam đi xa sau khi bạn về, nên xin địa chỉ, liên hệ trực tiếp để mua tiếp những mùa sau.

Dùng cam cho hết vị

Ăn tươi: bổ cam theo múi hoặc cắt lát, ăn sau bữa cơm. Cam Vinh và cam chanh hợp ăn ngay nhất.

Vắt nước: cam chanh nhiều nước, vắt uống ngay, không để lâu vì nước cam dễ đắng và mất mùi.

Vỏ cam: vỏ cam xứ Nghệ thơm, có nhà thái sợi làm mứt, hoặc phơi khô để làm thơm món kho, món chè. Chỉ dùng vỏ cam rõ nguồn, rửa kỹ.