Đặc sản Nghệ An mua về: nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn, mực Cửa Lò

Đặc sản Nghệ An mang đúng tính cách người xứ Nghệ: mộc, đậm, mặn mà, không chạy theo hình thức. Phần lớn là những thứ ăn với cơm hằng ngày như nhút, tương, nước mắm, mực khô, rồi đến các món ăn sáng như cháo lươn, bánh mướt. Mua về làm quà thì không cầu kỳ, nhưng người nhận ăn là nhớ.

Nghệ An giữ nguyên địa giới trong đợt sắp xếp tỉnh năm 2025. Từ 1/7/2025 cấp huyện bỏ, nhưng tên Thanh Chương, Nam Đàn, Diễn Châu vẫn là tên vùng người ta dùng để gọi đặc sản.

Nhút Thanh Chương: món dưa của người xứ Nghệ

Nhút là mít non thái sợi rồi muối chua, giống như dưa của người Bắc nhưng làm từ mít. Vùng Thanh Chương nổi tiếng nhất với nhút: mít được gọt vỏ, thái sợi mỏng, bóp muối cho ra nước chát, rồi trộn với muối, có nhà thêm ớt, tỏi, gừng, nén chặt trong vại. Sau vài ngày, nhút chua dịu, giòn, màu vàng ngà.

Nhút ăn sống như dưa, xào với thịt ba chỉ, nấu canh cá, nấu với cá kho hay trộn kiểu gỏi. Nhút ngon có sợi giòn, chua vừa, thơm, không nhũn, không có váng trắng. Mua mang đi, nên chọn hũ nhựa kín, chắt bớt nước, để ngăn mát; nhút tiếp tục chua dần nên ăn trong vài tuần.

Nhút xào thịt ba chỉ là cách dễ nhất cho người lần đầu ăn: phi hành, cho thịt vào xào săn, thêm nhút đã vắt ráo, đảo đến khi nhút trong và thấm mỡ. Nhút nấu canh cá thì cho vào sau cùng để giữ độ giòn. Nhút quá chua có thể rửa qua nước sôi để nguội trước khi nấu.

Tương Nam Đàn: tương xứ Nghệ

Tương Nam Đàn là loại tương làm từ đậu nành rang và xôi nếp hoặc ngô ủ mốc, ngâm nước muối, phơi nắng trong chum nhiều tuần. Tương xứ Nghệ màu nâu sẫm, sánh, vị mặn đậm và thơm đậu, có chút ngọt hậu. Người Nghệ dùng tương chấm rau luộc, cà muối, thịt luộc, kho cá, kho thịt, và cả nấu canh.

Khác với tương Bần ở Hưng Yên thường có vị ngọt hơn, tương Nghệ đậm và mặn hơn, hợp với vị ăn của vùng gió Lào. Chọn tương có mùi thơm đậu rang, không chua, không có mốc đen trên mặt. Đựng chai nhựa kín, bọc túi nilon kỹ khi mang đi.

Vùng biển: mực khô Cửa Lò và nước mắm Vạn Phần

Mực khô Cửa Lò. Mực câu ở vùng biển Cửa Lò, Cửa Hội được phơi khô hoặc làm mực một nắng. Mực khô ngon có thân dày, màu vàng ngà hoặc hồng nhạt, cầm thấy khô, có lớp phấn trắng mỏng tự nhiên, mùi thơm. Tránh mực trắng bệch, mềm ẩm, mùi hắc.

Mực một nắng. Mực tươi phơi qua một nắng, thịt còn mềm, ngọt, nướng hay chiên đều ngon. Mực một nắng phải giữ lạnh hoặc cấp đông, hút chân không khi mang đi xa.

Nước mắm Vạn Phần. Làng Vạn Phần ở vùng Diễn Châu có nghề nước mắm lâu đời, ủ từ cá biển và muối. Nước mắm ngon có màu cánh gián, thơm, mặn đằm. Mua chai có nhãn rõ và nơi sản xuất.

Món ăn tại chỗ: đừng bỏ qua

Những món sau chỉ ngon khi ăn ngay ở Nghệ An:

• Cháo lươn Vinh: lươn đồng xào nghệ, ớt, rau răm, ăn với cháo nấu nước luộc lươn, kèm bánh mì hoặc bánh đa. Có thêm súp lươn, miến lươn.
• Bánh mướt Diễn Châu: bánh tráng mỏng như bánh cuốn không nhân, ăn kèm chả, thịt, chấm nước mắm. Món ăn sáng quen thuộc.
• Gà đồi Thanh Chương: gà thả đồi, thịt săn, luộc hoặc hấp lá chanh.
• Cà muối, nhút xào với cơm: bữa cơm quê của người Nghệ.

Cam Vinh: quà theo mùa

Cam Vinh là sản phẩm có chỉ dẫn địa lý, nhưng phần lớn không trồng ở thành phố Vinh mà ở các vùng đồi phía tây như Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Con Cuông, Anh Sơn và vùng Nghi Lộc. Cái tên “Vinh” gắn với nơi cam được tập kết, buôn bán từ lâu. Mùa cam chính vào khoảng tháng 10 đến dịp Tết âm lịch.

Cam Vinh quả tròn, vỏ mỏng, chín có màu vàng pha xanh, nhiều nước, ngọt thanh và thơm. Chọn quả cầm nặng tay, vỏ mịn, có mùi tinh dầu khi bóp nhẹ. Cam để nơi thoáng mát được một hai tuần.

Đóng gói quà Nghệ An mang đi xa

Mỗi món một kiểu gói; mang lẫn lộn là dễ ám mùi cả vali.

Những chỗ dễ mua nhầm

Kinh nghiệm để không mang về hàng chỉ có cái tên:

• Mực khô bày ngoài nắng cả ngày ở các quầy ven biển: hay bị hút ẩm, mất mùi thơm.
• Mực khô giá rẻ bất ngờ: có thể là mực nhập hoặc mực tẩm, thịt mỏng, nướng lên dai.
• Cam bán quanh năm dán tem cam Vinh: ngoài mùa nên hỏi kỹ, có thể là cam vùng khác.
• Nhút đóng túi nilon không kín, nước chảy, có váng trắng: nhút đã để lâu.
• Tương có váng mốc đen hoặc mùi chua: tương lên men hỏng.

Gợi ý một túi quà xứ Nghệ

Với người nhận ở xa, một túi quà gồm mực khô, một chai tương Nam Đàn và một hũ nhút là đủ mùi vị xứ Nghệ. Mùa cam thì thêm vài cân cam Vinh. Với người nước ngoài, mực khô hoặc nước mắm có mùi mạnh nên cân nhắc, vì không phải ai cũng quen.

Người Nghệ hay dặn: mua vừa đủ, không phải mua thật nhiều. Nhút, tương ăn dần cả tháng, mực khô nướng một con đã đủ nhâm nhi cả nhà.

Hương vị đời thường: nước chè xanh và cà muối

Ở các vùng quê Nghệ An, bát nước chè xanh nấu từ lá chè tươi vẫn là thứ mời khách đầu tiên. Lá chè vò nát, hãm với nước sôi trong ấm lớn, uống nóng hoặc để nguội, vị chát rồi ngọt hậu. Đây không phải đặc sản để mua mang về, nhưng là thứ giúp hiểu khẩu vị người xứ Nghệ: đậm, chát, mặn, ít đường.

Cà muối cũng vậy: cà pháo hoặc cà bát muối mặn, ăn với tương, với nhút. Bữa cơm có cà, có nhút, có tương là bữa cơm quê thật của người Nghệ, và nhiều người đi xa vẫn mua vài hũ cà, hũ nhút để ăn cho đỡ nhớ.

Mùa nào đi Nghệ An mua đặc sản

Mùa hè là mùa biển Cửa Lò, mực tươi nhiều, mực khô làm nhiều; nhưng trời nóng, gió Lào, đồ ăn tươi mang đi phải giữ lạnh kỹ. Mùa thu đến cuối năm là mùa cam Vinh, cũng là lúc mít non cho nhút ngon, tương phơi xong mẻ chính trong hè đã ăn được.

Nếu chỉ ghé một ngày, buổi sáng ăn cháo lươn ở Vinh, rồi xuống Cửa Lò mua mực, chiều trên đường đi Nam Đàn mua tương. Nam Đàn còn là quê Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều người kết hợp thăm khu di tích Kim Liên rồi ghé mua tương, mua nhút ở chợ quanh vùng. Mùa cam thì dành thêm thời gian lên các vùng đồi phía tây, mua cam tại vườn.