Đặc sản Quảng Trị mới (gồm Quảng Bình cũ): khoai deo, hồ tiêu, cháo canh

Từ 1/7/2025, tỉnh Quảng Trị mới gồm Quảng Trị cũ và toàn bộ Quảng Bình cũ. Vùng đất hẹp này trải từ đèo Ngang đến giáp Huế, có biển, dải cát trắng, đồi đất đỏ và núi rừng Trường Sơn. Đặc sản theo đó cũng đa dạng: từ khoai deo của vùng cát, hồ tiêu và cà phê của vùng đồi, đến những món ăn sáng bình dị như cháo canh, bánh bột lọc.

Nhiều đặc sản của hai tỉnh cũ vốn giống nhau vì cùng thổ nhưỡng, khí hậu; cũng có những món riêng gắn với một vùng cụ thể. Bài này chia theo hai tỉnh cũ, ghi rõ món nào mua mang về, món nào chỉ nên ăn tại chỗ.

Khoai deo: món quà mùa đông của vùng cát

Khoai deo là khoai lang hấp hoặc luộc chín, bóc vỏ, để nguyên củ hoặc thái lát, rồi phơi nắng nhiều ngày hoặc sấy cho đến khi dẻo, ngọt. Chữ “deo” là cách nói của người địa phương cho chữ “dẻo”. Trong quá trình phơi, tinh bột trong khoai chuyển một phần thành đường, nên khoai deo ngọt tự nhiên mà không cần thêm đường.

Món này phổ biến ở vùng cát ven biển của cả Quảng Bình và Quảng Trị cũ. Mùa làm khoai deo là mùa đông, khi khoai lang thu hoạch và trời có nắng hanh, kéo đến dịp Tết. Khoai deo ngon có màu vàng hoặc cam óng, dẻo, mặt ngoài có lớp đường mỏng tự nhiên, ăn ngọt sâu và thơm mùi khoai nướng.

Khoai deo phơi nắng tự nhiên đẹp nhất, nhưng gặp mưa dễ mốc; khoai sấy bằng lò thì đều màu và sạch hơn. Khi mua, tránh khoai có đốm mốc trắng hoặc xanh, mùi chua, hay quá cứng như gỗ. Khoai deo để nơi khô mát dùng được vài tuần, cho vào ngăn mát lâu hơn; muốn ăn mềm thì hấp hoặc nướng lại.

Quảng Trị cũ: hồ tiêu, cà phê và những món của vùng đồi

Hồ tiêu. Vùng đồi đất đỏ Vĩnh Linh, Gio Linh, Cam Lộ trồng hồ tiêu từ lâu, trong đó tiêu ở vùng Cùa thuộc Cam Lộ được nhắc nhiều. Hạt tiêu Quảng Trị nhỏ, chắc, cay nồng và thơm. Chọn tiêu hạt đều, chắc, khô, màu đen nâu; thả vào nước hạt chìm là tiêu chắc.

Cà phê Khe Sanh. Vùng Khe Sanh, Hướng Hóa trên cao nguyên phía tây trồng cà phê từ thời Pháp, có cả arabica và robusta. Cà phê vùng này có vị chua nhẹ, hương thơm. Mua cà phê hạt rang, xay khi dùng sẽ giữ mùi lâu hơn.

Rượu Kim Long. Làng Kim Long ở vùng Hải Lăng nổi tiếng với rượu nếp nấu thủ công. Mua chai có nguồn gốc rõ, uống có chừng mực và không lái xe sau khi uống.

Bánh bột lọc Mỹ Chánh. Bánh làm từ bột sắn lọc, nhân tôm, thịt, gói lá chuối, luộc hoặc hấp, ăn với nước mắm ớt. Mỹ Chánh ở vùng Hải Lăng là nơi bánh bột lọc nổi tiếng. Bánh để được một hai ngày, mang đi gần được.

Quảng Bình cũ: những món của vùng Đồng Hới và ven biển

Quảng Bình cũ có nhiều món ăn sáng bình dị mà người đi qua nên thử:

• Cháo canh: sợi bánh canh bột gạo hoặc bột lọc nấu với cá lóc, cá biển hoặc thịt, nước dùng ngọt, ăn nóng với hành, ớt. Đây là món ăn sáng quen thuộc ở Đồng Hới và nhiều nơi.
• Bánh bột lọc: cũng phổ biến như ở Quảng Trị cũ, có loại gói lá chuối và loại trần.
• Bánh xèo: bánh nhỏ đổ khuôn, ăn nóng, cuốn rau sống, chấm nước chấm.
• Hải sản khô: mực khô, cá khô, ruốc ở các làng biển ven Đồng Hới, Quảng Trạch.
• Khoai deo: như vùng cát Quảng Trị cũ.

Món nào mang về được

Thời gian là ước lượng khi bảo quản đúng cách; luôn xem hạn dùng nếu có bao bì.

Mùa nào đi, mua gì

Mùa hè là mùa biển, mùa du lịch hang động ở Quảng Bình cũ, cũng là lúc hải sản tươi nhiều nhất. Nhưng đây là mùa nắng nóng, gió Lào, nên đồ ăn tươi mang đi cần giữ lạnh kỹ. Cuối thu đến Tết là mùa khoai deo, mùa tiêu thu hoạch xong đã phơi khô, và trời mát hơn cho việc mang đồ ăn đi xa.

Mùa mưa bão từ khoảng tháng 9 đến tháng 11 có thể làm gián đoạn đường đi, biển động nhiều ngày; nên theo dõi thời tiết trước chuyến đi. Sau bão, khoai deo phơi tự nhiên dễ bị ẩm, nên ưu tiên khoai sấy lò.

Dùng tiêu Quảng Trị cho đúng

Tiêu hạt giữ mùi lâu hơn tiêu xay sẵn rất nhiều. Mua tiêu hạt về, mỗi lần dùng xay hoặc giã một ít, mùi cay nồng và thơm sẽ rõ hơn hẳn. Tiêu đen hợp ướp thịt, kho cá, rắc cháo; tiêu sọ, tức tiêu đã bóc vỏ, màu trắng ngà, cay dịu hơn, hợp món súp, món màu sáng.

Bảo quản tiêu trong hũ thuỷ tinh hoặc túi kín, để nơi khô mát, tránh gần bếp. Tiêu bị ẩm sẽ mốc và mất mùi. Mua tiêu làm quà, chọn gói vừa dùng trong vài tháng, đừng mua quá nhiều một lúc.

Đi theo trục quốc lộ: từ Đồng Hới đến Đông Hà

Đi theo quốc lộ từ Bắc vào, bạn qua Đồng Hới trước: buổi sáng ăn cháo canh, mua mực khô ở các làng biển gần đó. Tiếp tục vào Vĩnh Linh, Gio Linh, ghé mua tiêu hạt của nhà vườn. Đến Đông Hà, có thể rẽ lên Khe Sanh nếu muốn mua cà phê tận vùng trồng, hoặc đi tiếp xuống Hải Lăng ăn bánh bột lọc, mua rượu Kim Long trước khi vào Huế.

Lịch trình này gom được gần đủ đặc sản của hai tỉnh cũ trong một hai ngày. Mùa đông thì nhớ hỏi mua khoai deo ở các chợ ven đường vùng cát.

Những chỗ dễ mua nhầm

Vài kinh nghiệm để không mua phải hàng chỉ có cái tên:

• Khoai deo có màu quá sáng, bóng như tẩm đường: có thể được thêm đường hoặc phụ gia.
• Tiêu hạt lẫn nhiều hạt lép, nhẹ, có mùi mốc: tiêu chất lượng kém.
• Cà phê rang quá đen, bóng dầu, đắng gắt: có thể rang tẩm hoặc pha trộn.
• Rượu đóng can nhựa, không nhãn: không mua, dù người bán nói rượu Kim Long.
• Bánh bột lọc gói sẵn bán ở bến xe để từ hôm trước: dễ chua, nên mua nơi làm trong ngày.

Một túi quà đủ vị hai vùng

Với người ở xa, một túi gồm khoai deo, một gói tiêu hạt và một gói cà phê Khe Sanh là đủ đại diện cho vùng cát, vùng đồi và vùng cao nguyên. Ba món đều khô, nhẹ, để được lâu, không cần giữ lạnh. Người nhận lớn tuổi thường quý khoai deo và tiêu, người trẻ thích cà phê.

Nếu đi xe và hành trình ngắn, có thể thêm một chục bánh bột lọc gói lá cho người nhận ăn ngay, hoặc một ít mực khô cho những ai thích nhâm nhi.