Đặc sản Hà Tĩnh: kẹo cu đơ, bưởi Phúc Trạch, ram và mùa từng món

Hà Tĩnh là tỉnh hẹp, kẹp giữa dãy Trường Sơn và biển, đất đai cằn và gió Lào khắc nghiệt. Có lẽ vì vậy mà đặc sản ở đây giản dị, chắc nịch, làm từ những thứ đất này cho: lạc, mật mía, gừng, bưởi, cam và hải sản. Người Hà Tĩnh đi xa thường mang theo kẹo cu đơ, còn khách qua đây hay hỏi mua bưởi Phúc Trạch.

Hà Tĩnh giữ nguyên địa giới trong đợt sắp xếp tỉnh năm 2025. Từ 1/7/2025 cấp huyện bỏ, nhưng các tên như Hương Khê, Hương Sơn, Kỳ Anh vẫn được dùng như tên vùng gắn với đặc sản. Bài này đi theo mùa, để bạn biết lúc nào mua món nào.

Kẹo cu đơ: món quà quanh năm

Kẹo cu đơ là món quà nhận diện Hà Tĩnh. Kẹo gồm phần nhân làm từ mật mía nấu đặc với đường, gừng giã, lạc rang bóc vỏ, đổ lên một lớp bánh đa vừng nướng giòn rồi kẹp thêm một lớp bánh đa nữa ở trên. Khi nguội, kẹo được cắt miếng, gói giấy hoặc túi nilon. Vị ngọt đậm của mật, cay ấm của gừng, bùi của lạc và giòn của bánh đa hoà vào nhau.

Kẹo có hai kiểu chính: kẹo cu đơ dẻo nhiều mật, mềm, dính; và kẹo cu đơ giòn nấu mật kỹ hơn, cắn giòn tan. Người lớn tuổi thường thích loại dẻo, người trẻ chuộng loại giòn. Về tên gọi, có nhiều giai thoại khác nhau, chưa có cách giải thích nào được thống nhất.

Cu đơ ngon có lạc to, chắc, không bị hôi dầu; mật có màu nâu cánh gián, thơm mùi mật mía chứ không chỉ ngọt đường; bánh đa giòn, vừng thơm. Kẹo để lâu hoặc để ẩm thì bánh đa mềm, mật chảy, lạc có vị dầu cũ.

Bưởi Phúc Trạch: món quà cuối hè

Bưởi Phúc Trạch có gốc ở vùng Hương Khê và là sản phẩm có chỉ dẫn địa lý. Quả tròn hơi dẹt, vỏ mỏng, mịn, khi chín màu xanh pha vàng; múi ruột hồng nhạt, tép mọng, ráo, vị ngọt thanh và hơi chua nhẹ. Người mua lâu năm hay nói bưởi Phúc Trạch thơm mát, không đắng.

Mùa bưởi chín vào khoảng cuối hè đến giữa thu, tức khoảng tháng 8 đến tháng 10 dương lịch, sớm hơn nhiều giống bưởi miền Bắc chín vào dịp Tết. Bưởi hái xong nên để vài ngày đến một tuần cho vỏ héo nhẹ, tép ráo và ngọt hơn. Chọn quả cầm nặng tay, vỏ mịn, núm cuống hơi lõm, không có vết thâm mềm.

Cam bù và cam chanh: món quà cuối năm

Cam bù Hương Sơn. Quả to, vỏ hơi sần, chín vàng cam vào khoảng tháng 12 đến Tết, vị ngọt thanh, thơm. Đây là loại cam được nhiều nhà chọn bày mâm ngũ quả.

Cam chanh Vũ Quang, Hương Khê. Quả tròn, vỏ mỏng, xanh pha vàng, nhiều nước, chín sớm hơn từ khoảng tháng 10, hợp ăn ngay và vắt nước.

Mẹo mua. Cam xứ Nghệ thật thường không vàng đẹp đều, có vết sẹo; cam vàng óng không tì vết nên hỏi kỹ nguồn.

Ram Hà Tĩnh và bánh mướt: món ăn tại chỗ

Ram là cách người Hà Tĩnh gọi món nem rán, nhưng nhỏ hơn nhiều so với nem miền Bắc. Nhân ram gồm thịt lợn băm, giá đỗ, nấm, hành, cuốn trong bánh tráng mỏng thành chiếc nhỏ bằng ngón tay, rán vàng giòn. Ram thường ăn kèm bánh mướt, loại bánh tráng mỏng như bánh cuốn không nhân, cùng rau sống và nước mắm tỏi ớt.

Ram bánh mướt là món ăn sáng, ăn chiều phổ biến ở thành phố Hà Tĩnh và các thị trấn. Đây là món ăn tại chỗ, nóng giòn mới ngon. Một số nơi bán ram sống cấp đông để mang về tự rán, cần giữ lạnh suốt đường đi.

Vùng biển Kỳ Anh, Thạch Hà: mực nhảy và hải sản

Mực nhảy là mực tươi được ngư dân câu đêm ở vùng biển gần bờ, mang lên vẫn còn bơi, da óng ánh. Vùng biển Kỳ Anh, quanh Vũng Áng, và các làng biển Thạch Hà, Cẩm Xuyên nổi tiếng với món này. Mực nhảy hấp gừng, nướng hay làm gỏi đều ngọt, giòn. Đây là món ăn ngay tại biển, không mang đi được.

Mang về thì có mực khô, mực một nắng, cá khô. Chọn mực khô thân dày, màu vàng ngà, khô ráo; mực một nắng phải hút chân không và giữ lạnh. Mùa mực tốt thường rơi vào những tháng biển êm, khoảng mùa xuân và mùa hè.

Lịch đặc sản Hà Tĩnh theo mùa

Tháng ghi theo dương lịch, có năm sớm muộn vài tuần.

Lạc Hà Tĩnh: gốc rễ của kẹo cu đơ

Hà Tĩnh là một trong những vùng trồng lạc lâu đời của miền Trung, trên những bãi cát pha ven sông, ven biển. Lạc ở đây hạt nhỏ đến vừa, vỏ lụa hồng, rang lên thơm, bùi. Chính nguồn lạc tại chỗ và mật mía từ các vùng mía là lý do kẹo cu đơ ra đời ở Hà Tĩnh mà không phải nơi khác.

Ngoài kẹo, lạc Hà Tĩnh còn được bán dạng lạc nhân, lạc rang muối, làm muối vừng lạc. Mua lạc nhân nên chọn hạt chắc, đều, không có hạt teo, không mốc, không có mùi hôi dầu. Lạc mốc có thể chứa độc tố, nhặt bỏ những hạt thâm, đốm xanh, đừng tiếc.

Một ngày ăn ở thành phố Hà Tĩnh

Buổi sáng, ăn một đĩa ram bánh mướt hoặc bát cháo canh nóng. Trưa xuống biển Thạch Hải hoặc vào vùng Kỳ Anh ăn hải sản, mực nhảy nếu đúng mùa. Chiều trước khi đi, ghé các cửa hàng đặc sản trong thành phố mua kẹo cu đơ, lạc và, nếu đúng mùa, vài quả bưởi Phúc Trạch hay thùng cam.

Nếu có thêm thời gian và đi vào cuối hè, đầu thu, rẽ lên vùng Hương Khê xem vườn bưởi; mùa đông thì lên Hương Sơn, Vũ Quang xem đồi cam. Đường lên các vùng này khá xa, nên tính trước thời gian.

Những chỗ dễ mua nhầm

Đặc sản nổi tiếng nên luôn có hàng gắn mác:

• Bưởi bán quanh năm ghi Phúc Trạch: mùa bưởi chính chỉ khoảng cuối hè, đầu thu.
• Bưởi vỏ dày, ruột trắng, vị đắng: thường là giống khác, không phải Phúc Trạch.
• Kẹo cu đơ không có ngày sản xuất, gói lỏng: dễ bị ỉu, hôi dầu lạc.
• Kẹo có vị ngọt gắt, không có mùi mật mía và gừng: có thể nấu bằng đường thay mật.
• Mực khô trắng bệch, mềm ẩm, giá rẻ hơn hẳn: hàng tẩm hoặc để lâu.

Mang quà Hà Tĩnh đi xa

Một vài bước để quà về tới nơi còn ngon:

1. Kẹo cu đơ: để trong hộp kín hoặc túi zip, tránh nóng và ẩm; mùa nồm nên cho thêm gói hút ẩm.
2. Bưởi: xếp thùng carton có giấy lót, không xếp quá chặt; đi máy bay thì cân nhắc vì nặng.
3. Cam: thùng carton có lỗ thoáng, không bọc nilon kín.
4. Mực khô: túi zip, bọc thêm một lớp túi để không ám mùi hành lý khác.
5. Mực một nắng, ram sống: hút chân không, thùng xốp có đá gel, hành trình dưới một ngày.