Đặc sản Ninh Thuận cũ nay thuộc Khánh Hòa: nho, táo, tỏi và hơn thế

Từ ngày 1/7/2025, Ninh Thuận hợp nhất vào Khánh Hòa. Vùng đất khô hạn quanh Phan Rang – Tháp Chàm, nơi nắng gió quanh năm và mưa ít nhất cả nước, giờ là phần phía nam của tỉnh Khánh Hòa mới. Chính cái khô ấy làm nên những đặc sản mà vùng khác khó có: nho chín quanh năm, táo xanh giòn, tỏi cay nồng, ruộng muối trắng xóa.

Người ta hay ghé Phan Rang trên đường đi Nha Trang hoặc Đà Lạt, dừng một hai tiếng rồi mua vội vài túi nho. Bài viết này giúp bạn dành thời gian đó cho đúng món, đúng mùa, và biết thứ nào mang về được, thứ nào nên ăn ngay.

Nho Phan Rang: đỏ hay xanh, ăn tươi hay mua sản phẩm

Nho là biểu tượng nông sản của Ninh Thuận cũ. Nhờ khí hậu khô và nắng, nho ở đây có thể cho ba vụ mỗi năm, nên lúc nào đi cũng có nho, chỉ khác nhau về sản lượng. Hai loại phổ biến nhất là nho đỏ (giống Cardinal, quả tròn, vỏ đỏ tím, vị chua ngọt, có hạt) và nho xanh (quả thuôn, vỏ xanh vàng, ngọt đậm, thơm). Ngoài ra có thêm một số giống nho ăn tươi không hạt, nho làm rượu được trồng gần đây.

Chọn nho đỏ: chùm đều, quả căng, vỏ có lớp phấn trắng mỏng tự nhiên, cuống còn xanh tươi. Chọn nho xanh: quả đã ngả vàng là ngọt hơn, quả xanh lè thường còn chua. Nho Phan Rang không giống nho nhập khẩu quả to, giòn, mà có vị chua ngọt hài hòa, vỏ hơi dày. Nhiều người lần đầu ăn thấy lạ, ăn quen lại thích.

Nho tươi chỉ giữ được vài ngày ở nhiệt độ phòng, khoảng một tuần trong ngăn mát. Nếu đi xa, hãy chọn các sản phẩm từ nho: nho sấy khô, mật nho, siro nho, rượu vang nho. Rượu vang nho Phan Rang là quà khá phổ biến; như mọi loại rượu, hãy mua chai có nhãn mác rõ, và nhớ uống có chừng, không lái xe sau khi uống.

Táo xanh, tỏi, nha đam: ba món của nắng gió

Táo xanh. Táo Ninh Thuận là loại táo ta và táo lai quả to, vỏ xanh, giòn, ngọt nhẹ hơi chua. Nhờ kỹ thuật cắt cành, táo có quả rải rác quanh năm, nhiều nhất vào dịp cuối năm. Chọn quả vỏ láng, xanh ngả vàng nhẹ, cầm nặng tay, không có vết thâm.

Tỏi Phan Rang. Củ nhỏ, tép nhỏ, vỏ có ánh tím, mùi hăng và cay mạnh hơn nhiều loại tỏi khác. Tỏi Phan Rang hợp để ngâm giấm, làm nước chấm, phi hành tỏi. Nếu đã quen vị dịu của tỏi Lý Sơn, bạn sẽ thấy tỏi Phan Rang nồng hơn rõ.

Nha đam. Ninh Thuận cũ trồng nhiều nha đam (lô hội), lá to, dày, nhiều gel. Nha đam tươi dùng nấu chè, làm thạch, sinh tố. Khi sơ chế phải gọt sạch vỏ xanh, rửa nhiều lần cho hết nhựa vàng, vì nhựa này có thể gây đau bụng.

Rong nho và muối Cà Ná: đặc sản từ biển

Rong nho là loại rong biển có những hạt tròn xanh mọng như chùm nho nhỏ, mọc trong nước biển sạch. Vùng ven biển Ninh Thuận và Cam Ranh có nhiều nơi nuôi rong nho. Rong nho tươi ăn giòn, bùi, hơi mặn mùi biển, thường chấm nước mắm chua ngọt hoặc sốt mè. Để mang xa, có loại rong nho tách nước đóng gói, khi ăn ngâm nước sạch vài phút là rong nở lại. Rong nho tươi không cho vào tủ lạnh vì hạt sẽ bị teo và nhũn.

Ruộng muối Cà Ná nằm sát bờ biển, là một trong những đồng muối lớn của miền Trung. Nắng nhiều, gió mạnh, độ mặn nước biển cao giúp muối kết tinh nhanh. Muối Cà Ná hạt to, trắng, dùng muối dưa, làm mắm, ướp cá. Đi ngang Cà Ná vào mùa nắng, bạn sẽ thấy những ô ruộng trắng xóa và người làm muối gánh muối thành từng đống. Muối hạt là món quà rẻ, không hỏng, mang đi đâu cũng được.

Từ muối, người vùng này còn làm muối ớt, muối tôm, muối sả cho khách mua về chấm trái cây. Những loại muối chấm này nên mua hũ nhỏ, xem hạn dùng, vì có thêm ớt, tôm nên không để lâu như muối hạt.

Dê, cừu và những món nên ăn tại chỗ

Đồng cỏ khô và đồi cát của Ninh Thuận cũ là nơi chăn thả dê, cừu. Đàn cừu đi thành đàn trên đồng cỏ là hình ảnh quen thuộc ở Phan Rang. Thịt cừu nướng, cừu xào lăn, lẩu dê, dê nướng mọi là những món phải ăn ở quán địa phương. Thịt cừu ngon có màu đỏ hồng, mỡ trắng, mùi nhẹ; nướng vừa chín tới mới mềm.

Bánh căn Phan Rang là món sáng nhỏ nhắn, đổ trong khuôn đất, ăn với nước mắm hoặc mắm nêm, kèm xoài xanh. Bánh xèo Phan Rang cũng nhỏ, giòn, đổ trong khuôn đất. Hai món này phải ăn nóng tại quán.

Gỏi cá mai, cá cơm sữa trộn với thính, xoài xanh, rau thơm, cuốn bánh tráng chấm mắm cũng là món nhắm quen của dân Phan Rang. Cá phải tươi trong ngày, nên chỉ ăn ở quán đông khách, thay hàng liên tục.

Người Chăm ở các làng quanh Phan Rang có những món bánh riêng như bánh gừng, bánh tét Chăm, có thể mua trong các dịp lễ hội. Làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp là hai làng nghề của người Chăm, đáng ghé nếu bạn có thêm thời gian.

Những chỗ dễ mua nhầm ở Phan Rang

Nho bán dọc quốc lộ. Tiện nhưng không phải lúc nào cũng là nho mới hái. Lật chùm xem cuống: cuống khô đen, quả rụng nhiều khi lắc là nho để lâu. Nếu có thời gian, ghé vườn nho để mua tận gốc.

Nho nhập trộn lẫn. Một số sạp bày cả nho nhập khẩu quả to, giòn bên cạnh nho địa phương. Nho Phan Rang quả nhỏ hơn, vỏ dày hơn, vị chua ngọt. Hỏi rõ và nếm thử trước khi cân.

Nho sấy màu sắc bắt mắt. Nho sấy tự nhiên có màu nâu, tím sẫm hoặc vàng sậm, không đều nhau. Nho sấy màu quá tươi, bóng, ngọt gắt có thể đã ngâm đường và phẩm màu. Đọc nhãn thành phần trước khi mua.

Vang nho không nhãn. Rượu đóng chai nhựa, không ghi cơ sở sản xuất, không có nồng độ là thứ không nên mua làm quà, càng không nên uống.

Muối "Cà Ná" đóng túi đẹp. Muối là thứ rẻ, nên chênh lệch giá chủ yếu nằm ở bao bì. Muốn đúng muối Cà Ná thì mua ngay ở vùng ruộng muối, hạt to, trắng đục, hơi ẩm là bình thường.

Táo bày ngoài nắng. Táo xanh phơi nắng cả ngày nhanh mềm và mất độ giòn. Chọn quả để trong bóng mát, vỏ còn căng.

Món nào mang được, món nào không