Đường lên Núi Bà Đen hai bên là những vườn mãng cầu thấp, trái xanh lốm đốm treo kín cành. Tây Ninh là vùng trồng mãng cầu ta lớn nhất phía Nam, và cái tên mãng cầu Bà Đen đã thành thương hiệu quen của tỉnh. Người miền Bắc gọi đây là quả na; trong Nam gọi mãng cầu ta, để phân biệt với mãng cầu xiêm.
Mãng cầu là trái cây khó chiều khi mua mang về: chín một cái là mềm nhũn, dập nhẹ là thâm, để không khéo thì chưa về tới nhà đã hỏng. Bài này chỉ cách nhận các loại mãng cầu ở Tây Ninh, chọn trái theo ngày định ăn, và đóng gói để mang đi xa mà trái vẫn còn nguyên.
Vì sao mãng cầu chân núi Bà Đen có tiếng
Các vườn mãng cầu tập trung quanh chân Núi Bà Đen và những vùng lân cận như Thạnh Tân, Tân Bình, Hoà Thành cũ. Đất ở đây nhiều sỏi đá, thoát nước tốt, nắng nhiều, hợp với cây mãng cầu vốn chịu hạn. Người trồng cho rằng chính đất đá chân núi làm trái ngọt đậm và thơm hơn nơi khác, đó là kinh nghiệm truyền miệng của nhà vườn hơn là kết luận đo đạc.
Mãng cầu ở Tây Ninh có trái gần như quanh năm vì nhà vườn cắt cành, tỉa trái để cây ra hoa rải vụ. Mùa mưa thường là lúc trái nhiều và rẻ hơn; mùa khô trái ít hơn, có thể ngọt đậm nhưng giá cao. Lượng trái theo tháng thay đổi theo từng năm và từng vườn.
Ngoài trái tươi, quanh vùng còn bán mãng cầu sấy dẻo, kem mãng cầu, nước ép, sinh tố. Những món chế biến này tiện mang đi xa hơn trái tươi.
Các loại mãng cầu bạn sẽ gặp ở Tây Ninh
Nhiều sạp để lẫn các loại, giá khác nhau. Biết phân biệt để chọn đúng thứ mình muốn:
| Loại | Nhận diện | Vị và kết cấu |
|---|---|---|
| Mãng cầu ta dai | Trái vừa, mắt nhỏ, vỏ xanh nhạt khi chín | Thịt chắc, múi tách, ít nước, ngọt đậm, chín không nhũn ngay |
| Mãng cầu ta bở | Trái vừa, mắt nở sâu khi chín | Thịt mềm, nhiều nước, rất ngọt, chín nhanh và dễ dập |
| Mãng cầu Thái (na Thái) | Trái to, mắt to và phẳng hơn, vỏ dày | Thịt dày, dai, ít hạt hơn, giữ được lâu hơn sau khi chín |
| Mãng cầu xiêm | Trái dài, vỏ có gai mềm, xanh đậm | Chua ngọt, nhiều nước, thường làm sinh tố; khác hẳn mãng cầu ta |
Chọn trái theo ngày bạn định ăn
Mãng cầu hái lúc đã già sẽ tự chín tiếp, nên bí quyết là chọn đúng độ chín cho lịch của mình:
- Ăn ngay trong ngày: chọn trái mắt đã nở rõ, khe giữa các mắt chuyển màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, bóp nhẹ thấy mềm đều. Trái mềm một chỗ, cứng một chỗ là chín không đều.
- Ăn sau một hai ngày: chọn trái mắt bắt đầu nở, khe mắt có màu sáng, nhưng cầm còn cứng.
- Mang đi xa ba bốn ngày: chọn trái già, vỏ xanh, mắt căng, khe mắt mới hé sáng. Trái còn xanh non, mắt sít chặt thì không chín được, ăn chát.
- Bỏ qua trái có vết thâm đen lớn, vết nứt chảy nước, hoặc cuống đen thối, vì thường đã hư bên trong.
- Nhờ người bán chọn giúp khi bạn nói rõ ngày định ăn. Nhà vườn chọn độ chín rất nhanh và chuẩn.
Đóng gói mang đi xa không dập
Không xếp chồng nhiều lớp. Mãng cầu tự đè dập nhau. Xếp một lớp trong thùng, hoặc tối đa hai lớp có vách ngăn.
Bọc từng trái. Bọc giấy hoặc lưới xốp từng trái, chèn kín khe hở để trái không lăn khi xe xóc.
Thùng có lỗ thoáng. Trái chín sinh hơi và nóng lên. Thùng kín bưng làm trái chín ép, nhũn nhanh. Đục vài lỗ thoáng hai bên.
Để chỗ mát trên xe. Không để cốp xe nóng hay sát động cơ. Nhiệt độ cao làm trái chín vội và chua.
Gửi xe khách thì ghi rõ hàng dễ dập. Dặn nhà xe để trên cùng, không chồng hàng nặng. Đường xa trên một ngày thì chọn trái thật xanh già.
Sai lầm hay gặp và cách xử lý trái ở nhà
- Cho trái còn cứng vào tủ lạnh. Lạnh làm trái ngừng chín, vỏ thâm đen mà ruột vẫn cứng, ăn chát. Để trái chín ở nhiệt độ phòng rồi mới cho vào ngăn mát.
- Thấy vỏ thâm là bỏ. Trái đã chín để ngăn mát vỏ sẽ thâm nhưng ruột vẫn ngon trong một hai ngày. Bóc thử trước khi bỏ.
- Mua trái to nhất cho chắc. Trái to chưa chắc ngọt. Trái vừa, đều mắt, nặng tay thường ngon hơn trái to mà mắt thưa.
- Ăn cả hạt hoặc cắn vỡ hạt. Hạt mãng cầu cứng và không nên ăn; nhổ bỏ hạt, đừng để trẻ nhỏ nuốt.
- Để trái chín cạnh chuối, xoài chín. Các trái này cùng sinh khí làm chín, khiến mãng cầu nhũn nhanh hơn.
- Trái chín nhiều quá ăn không kịp: tách thịt bỏ hạt, cho hộp kín vào ngăn đông, dùng dần làm sinh tố hoặc kem.
Kết hợp mua mãng cầu với chuyến lên núi
Phần lớn khách mua mãng cầu khi đi Núi Bà Đen hoặc Toà Thánh Cao Đài. Nên mua vào lúc xuống núi, ngay trước khi về, để trái không phải nằm trên xe suốt ngày. Các sạp dọc đường chân núi bán trái mới hái, có thể nhờ chọn và đóng thùng tại chỗ.
Nếu đi theo đường quốc lộ 22, bạn có thể gom một lượt quà Tây Ninh: bánh tráng phơi sương ở Trảng Bàng ăn trên đường, muối tôm và mãng cầu mua mang về. Bánh tráng và mãng cầu đều không để lâu, nên tính lượng vừa đủ cho gia đình và những người nhận ở gần.
Các sạp chân núi thường bán theo ký và cho chọn trái. Nếu chuyến đi rơi vào lúc ít trái, giá có thể cao hơn hẳn mùa rộ; khi đó nên mua ít trái ngon để ăn trong chuyến và chọn đồ sấy làm quà, thay vì cố mua nhiều trái tươi giá cao mà đường về lại dễ dập.
Mãng cầu sấy, kem mãng cầu: chọn đồ chế biến
Khi trái tươi khó mang theo, đồ chế biến từ mãng cầu là lựa chọn thực tế. Mãng cầu sấy dẻo được làm từ thịt mãng cầu (thường là mãng cầu Thái hoặc mãng cầu dai) cắt miếng, sấy đến khi dẻo. Hàng đạt có màu vàng ngà đến nâu nhạt, dẻo, thơm mùi mãng cầu, vị ngọt tự nhiên hơi chua. Miếng quá trắng, quá ngọt hoặc phủ đường dày thường đã tẩm thêm.
Hãy đọc nhãn: nên có tên cơ sở sản xuất, thành phần, ngày sản xuất, hạn dùng. Mãng cầu sấy không đường dành cho người hạn chế ngọt sẽ có vị chua rõ hơn. Sau khi mở gói, đậy kín và để ngăn mát vì miếng sấy dẻo còn độ ẩm, dễ mốc trong thời tiết nồm.
Kem mãng cầu, sinh tố mãng cầu, nước ép bán quanh chân núi hợp để thưởng thức tại chỗ trong ngày nắng. Kem không hợp mang đi xa nếu không có thùng lạnh, còn nước ép tươi nên uống trong ngày.
Một số nhà vườn cũng bán mãng cầu đông lạnh tách hạt, đóng túi. Loại này tiện cho gia đình hay làm sinh tố, nhưng cần vận chuyển lạnh liên tục.
Câu hỏi thường gặp
Mãng cầu Bà Đen mùa nào nhiều nhất?
Mãng cầu Tây Ninh có trái gần như quanh năm nhờ nhà vườn xử lý ra hoa rải vụ. Mùa mưa thường nhiều trái và giá mềm hơn; mùa khô ít trái, giá cao hơn. Mỗi năm có thể khác, nên hỏi nhà vườn.
Mãng cầu dai hay mãng cầu bở ngon hơn?
Tuỳ khẩu vị. Mãng cầu dai thịt chắc, ít nước, ăn gọn, để được lâu hơn. Mãng cầu bở mềm, nhiều nước, rất ngọt nhưng mau nhũn. Mang đi xa nên chọn loại dai hoặc mãng cầu Thái.
Mãng cầu chín để được mấy ngày?
Trái chín để nhiệt độ phòng chỉ khoảng một ngày. Cho vào ngăn mát giữ thêm một hai ngày, vỏ sẽ thâm nhưng ruột vẫn ăn được. Muốn để lâu hơn thì tách thịt cấp đông.
Mãng cầu Tây Ninh và na miền Bắc có phải một loại không?
Cùng là mãng cầu ta (na), chỉ khác tên gọi theo vùng. Giống và điều kiện trồng làm vị khác nhau đôi chút. Na Chi Lăng ở Lạng Sơn là vùng nổi tiếng phía Bắc, mãng cầu Bà Đen là vùng nổi tiếng phía Nam.
Người tiểu đường ăn mãng cầu được không?
Mãng cầu rất ngọt, nhiều đường. Người tiểu đường hoặc đang kiểm soát đường huyết nên ăn lượng nhỏ và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về mức phù hợp.
Có mang mãng cầu đi nước ngoài được không?
Trái cây tươi thường bị kiểm dịch chặt ở nhiều nước và có thể bị cấm mang theo. Nếu muốn làm quà ra nước ngoài, mãng cầu sấy dẻo đóng gói kín là lựa chọn an toàn hơn, nhưng vẫn nên xem quy định nước đến.
