Từ ngày 1/7/2025, Bình Thuận cùng Đắk Nông hợp nhất vào Lâm Đồng. Tỉnh Lâm Đồng mới vì thế trải từ cao nguyên Đà Lạt xuống tận bờ biển Phan Thiết, Mũi Né. Lạ mà thật: giờ đây thanh long và nước mắm Phan Thiết cũng là đặc sản của tỉnh Lâm Đồng.
Bình Thuận cũ có hai sản vật đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý là thanh long Bình Thuận và nước mắm Phan Thiết, cùng nhiều đồ biển nổi tiếng. Bài này đi qua từng món, chỉ cách chọn và mang về, để bạn không phải mua vội ở trạm dừng chân.
Thanh long Bình Thuận: đồng đèn và mùa vụ
Thanh long là cây trồng biểu tượng của Bình Thuận cũ, trồng nhiều ở Hàm Thuận Nam, Hàm Thuận Bắc, Bắc Bình. Cây thanh long leo trên trụ, mỗi trụ là một bụi cành xanh rủ xuống. Chỉ dẫn địa lý thanh long Bình Thuận được bảo hộ từ năm 2006, là một trong những chỉ dẫn địa lý sớm của Việt Nam cho trái cây.
Thanh long ra hoa tự nhiên vào mùa hè, nên chính vụ thường rơi vào khoảng tháng 5 đến tháng 8. Để có trái quanh năm, nông dân thắp đèn chiếu sáng vào ban đêm, kéo dài thời gian chiếu sáng để kích thích cây ra hoa trái vụ. Đi qua Hàm Thuận Nam vào buổi tối mùa chong đèn, cả cánh đồng sáng lên như một biển đèn vàng, là cảnh nhiều người cố tình ghé xem.
Thanh long ruột trắng là giống truyền thống, vị ngọt thanh, mát. Thanh long ruột đỏ ngọt đậm hơn, màu đẹp, nhưng dễ dính màu lên tay và quần áo. Ngoài ra có thanh long vỏ vàng với số lượng ít hơn.
Chọn thanh long ngon
Vỏ đỏ tươi, bóng. Quả chín vừa có vỏ đỏ đều, láng. Vỏ sạm, nhăn là quả để lâu.
Tai còn xanh. Các tai (vảy) trên quả còn xanh tươi, cứng, đầu tai hơi ngả vàng là quả chín cây. Tai khô héo, ngả nâu là quả đã hái nhiều ngày.
Cầm nặng tay. Quả nặng so với kích thước thường nhiều nước, ngọt.
Ấn nhẹ thấy hơi mềm. Quả quá cứng có thể hái non; quả quá mềm, có vết thâm là đã chín nẫu.
Quả tròn, đều. Quả méo, dị dạng có thể do sâu bệnh hoặc thụ phấn kém, ruột không đều.
Nước mắm Phan Thiết: làng nghề bên bờ biển
Nước mắm Phan Thiết là sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Nghề làm nước mắm ở đây có từ lâu đời, gắn với nguồn cá cơm dồi dào của vùng biển. Cách làm truyền thống là trộn cá cơm tươi với muối, ủ trong thùng gỗ lớn hoặc bể, sau nhiều tháng mới kéo rút nước mắm. Cá càng tươi, muối càng sạch, thời gian ủ càng đủ thì nước mắm càng thơm và ngọt hậu.
Nước mắm Phan Thiết ngon có màu cánh gián hoặc nâu đỏ, trong, mùi thơm đặc trưng của chượp chín, vị mặn đậm rồi ngọt dần. Phân biệt với nước mắm pha chế bằng cách đọc thành phần: nước mắm truyền thống chỉ có cá cơm và muối.
Ngoài nước mắm, Phan Thiết còn có mắm ruốc, mắm cá, các loại cá khô. Đi thăm các nhà thùng nước mắm cũ quanh Phan Thiết, bạn sẽ thấy những thùng gỗ cao quá đầu người xếp hàng, mùi chượp nồng trong không khí.
Đồ biển Phan Thiết, Mũi Né và Phú Quý
Vài món nổi bật ngoài thanh long và nước mắm:
| Món | Đặc điểm | Mang về |
|---|---|---|
| Mực một nắng | Mực phơi một nắng, thịt dày, ngọt, nướng than | Phải giữ đông lạnh suốt đường |
| Cá khô các loại | Cá phèn, cá đù, cá chỉ vàng phơi khô hoặc tẩm gia vị | Dễ, để nơi khô mát hoặc ngăn mát |
| Bánh rế | Khoai lang sợi chiên giòn kết thành vòng, rưới đường | Ăn trong vài ngày, để hộp kín |
| Đậu phộng Phú Quý | Hạt nhỏ, chắc, thơm, trồng trên đảo | Dễ, giữ được lâu |
| Dê, hải sản đảo Phú Quý | Món đặc trưng của đặc khu Phú Quý | Chủ yếu ăn tại chỗ |
Ăn gì tại chỗ ở Phan Thiết, Mũi Né
Có những món phải ngồi ăn tại chỗ mới đúng vị. Lẩu thả Phan Thiết là món đặc trưng: đĩa lớn xếp cá mai hoặc cá trích thái sợi, trứng chiên thái chỉ, thịt ba chỉ, tôm, đu đủ bào, rau sống, bày như bông hoa, ăn với bún và nước lẩu chan nóng. Món này thường dọn trong dịp đãi khách, gia đình đông người.
Bánh căn Phan Thiết đổ khuôn đất, ăn với nước mắm, mắm nêm hoặc nước cá kho. Bánh xèo nhỏ, giòn, ăn kèm rau sống. Ở Mũi Né, dông nướng là món người ta hay giới thiệu cho khách; dông là loài bò sát sống ở đồi cát, thịt trắng, dai, thường nướng muối ớt hoặc xào lăn. Hải sản tươi ở các làng chài Mũi Né, Hòn Rơm nên ăn ở quán đông khách, hỏi rõ giá theo ký trước khi gọi.
Thanh long mang về thì chọn quả chín vừa, chưa quá mềm, xếp thùng carton có lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp. Không để thanh long cùng đồ có mùi mạnh vì vỏ quả dễ ám mùi.
Những điều nên tránh khi mua ở Phan Thiết
- Mua mực một nắng ở trạm dừng chân ven đường mà không hỏi bảo quản thế nào: mực đã rã đông rồi đông lại nhiều lần thì nhạt và bở.
- Mua thanh long quá nhiều mang về ăn dần: thanh long để nhiệt độ phòng chỉ vài ngày, ngăn mát khoảng một tuần.
- Tin nhãn "nước mắm nhỉ" không có thông tin cơ sở sản xuất; nước mắm nhỉ thật sản lượng rất ít và giá cao.
- Mua cá khô tẩm gia vị màu đỏ cam rất đậm, nhiều đường, có mùi dầu cũ.
- Mang nước mắm lên máy bay mà không kiểm tra quy định của hãng về chất lỏng và hàng có mùi.
Sáp nhập vào Lâm Đồng: gọi tên thế nào cho đúng
Người Phan Thiết vẫn gọi đặc sản của mình theo tên quen: thanh long Bình Thuận, nước mắm Phan Thiết, mực Mũi Né. Các tên này là tên địa danh gắn với chỉ dẫn địa lý và thương hiệu, không đổi theo địa giới hành chính. Khi viết địa chỉ gửi hàng thì dùng tên tỉnh mới là Lâm Đồng, nhưng khi tìm mua đặc sản, cứ dùng tên quen.
Lâm Đồng mới vì vậy có một bộ sưu tập đặc sản hiếm có: rau, hoa, dâu tây, hồng, atiso của Đà Lạt; cà phê, trà, bơ của Bảo Lộc, Di Linh; hồ tiêu, sầu riêng, mắc ca của Đắk Nông cũ; và thanh long, nước mắm, hải sản của Bình Thuận cũ.
Câu hỏi thường gặp
Phan Thiết bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Bình Thuận hợp nhất vào tỉnh Lâm Đồng, nên Phan Thiết và Mũi Né thuộc Lâm Đồng. Tên các đặc sản như thanh long Bình Thuận, nước mắm Phan Thiết vẫn giữ nguyên.
Thanh long mùa nào ngon nhất?
Chính vụ khoảng tháng 5 đến tháng 8, khi cây ra hoa tự nhiên. Thanh long trái vụ nhờ chong đèn có quanh năm, vẫn ngon nếu thu hoạch đúng độ chín.
Nước mắm Phan Thiết khác nước mắm Phú Quốc thế nào?
Cả hai đều làm từ cá cơm và muối, đều có chỉ dẫn địa lý. Khác biệt đến từ nguồn cá, muối, khí hậu và cách ủ của từng vùng, tạo ra mùi vị riêng. Chọn loại nào là tùy khẩu vị.
Thanh long ruột đỏ có tốt hơn ruột trắng?
Ruột đỏ ngọt đậm hơn và có màu từ sắc tố tự nhiên, ruột trắng vị thanh mát hơn. Cả hai đều là trái cây tốt, chọn theo sở thích.
Đặc khu Phú Quý có gì đặc sản?
Phú Quý nổi tiếng với đậu phộng hạt nhỏ thơm, thịt dê, hải sản tươi. Đảo nằm ngoài khơi Phan Thiết, đi tàu mất vài giờ, nên lên kế hoạch theo thời tiết biển.
